Rettleiar til offentleglova - Unntak på grunn av innhaldet i dokumentet

Unntak på grunn av innhaldet i dokumentet

8 Unntak på grunn av innhaldet i dokumentet

8.1 Generelt Medan unntakshøvet i dei reglane som er omtala under punkt 7 er avhengig av at dei aktuelle dokumenta er utarbeidde for den interne saksførebuinga til eit organ, finst det òg ei rekkje reglar som opnar for å nekte innsyn i dokument eller opplysningar ut frå innhaldet. Felles for desse reglane er at det her er sjølve innhaldet i eit dokument, ikkje korleis det er vorte til eller er meint brukt, som gir høve til unntak frå innsynsretten.

8.2 Unntak for visse dokument som gjeld Det Kongelege Hoff Etter offentleglova § 17 fyrste punktum kan det gjerast unntak frå innsyn for dokument som gjeld talar medlemmer av kongehuset skal halde eller har halde, og for dokument som gjeld reiseprogram for medlemmer av kongehuset. Det fanst ikkje noko tilsvarande unntak i offentlegheitslova 1970.

Unntaket omfattar utkast og innspel til talar og framlegg, innspel, skisser osv. til reiseprogram. Det er høve til å halde heile dokument utanfor innsyn etter denne føresegna.

I offentleglova § 17 andre punktum er det presisert at unntaket ikkje omfattar den endelege talen etter at han er offentleg framført, eller dokument som gjeld reiseprogram etter at reisa er gjennomført eller reiseprogrammet er offentleggjort. Dette gjeld såleis berre den talen som faktisk er framført og dokument som gjeld det reiseprogrammet som faktisk er gjennomført eller offentleggjort. Utkast og innspel til talar og reiseprogram som ikkje blir brukte, vil det framleis kunne gjerast unntak frå innsyn for etter at ein tale er framført eller reiseprogrammet er gjennomført eller offentleggjort.

8.3 Unntak for dokument eit organ har utarbeidd eller motteke som part i rettssak Offentleglova § 18 gir høve til å gjere unntak frå innsyn for dokument som eit organ har utarbeidd eller motteke som part i rettssak for norsk domstol. Føresegna gir høve til å gjere unntak for heile dokument. Etter offentlegheitslova 1970 fall slike dokument utanfor verkeområda til lova også når dei låg føre hos forvaltingsorgan, slik at det ikkje var innsynsrett i dei korkje hos domstolane eller hos forvaltninga. Etter offentleglova er slike dokument omfatta av lova hos forvaltninga, jf. punkt 3.5 ovanfor, men det kan altså gjerast unntak for dei. Skilnaden frå rettsstoda etter offentlegheitslova 1970 blir dermed i røynda ikkje stor. Men slike dokument vil no vere omfatta av journalføringsplikta og plikta til å vurdere meirinnsyn etter offentleglova § 11.

Føresegna gir høve til å gjere unntak for dokument som organ som er omfatta av offentleglova har utarbeidd eller motteke som part i ei rettssak for norsk domstol. Offentleglova gjeld ikkje for rettssaksdokument hos domstolane og gir såleis heller ikkje grunnlag for å krevje innsyn i slike dokument der. Tvistelova og straffeprosesslova gir likevel ein viss rett til innsyn i slike dokument hos domstolane.

Unntaket vil gjelde for dokument i saker for alminnelege norske domstolane, medrekna forliksråda og Husleigetvistutvalet, og for særdomstolane, som mellom anna omfattar jordskifterettane, utmarksdomstolen for Finnmark, Arbeidsretten, Riksretten og skjønnsrettar etter plan- og bygningslova. Dokument i saker som skal avgjerast ved skilsdom i Noreg vil også vere omfatta av unntakshøvet. Dokument i saker for Trygderetten og fylkesnemndene for sosiale saker vil derimot ikkje vere omfatta av unntaket, av di desse organa blir rekna som forvaltningsorgan. I slike saker vil derimot reglane om teieplikt for opplysningar om personlege tilhøve i stor grad vere til hinder for innsyn.

Unntaket gjeld berre for dokument i sak for norsk domstol. Unntaket vil dermed ikkje omfatte dokument i saker for utanlandske eller internasjonale domstolar, til dømes EFTA-domstolen eller Den europeiske menneskerettsdomstolen.

For at det skal vere unntakshøve må dokumenta anten vere utarbeidde eller mottekne i kraft av at organet er part i saka. Dette vil omfatte stemning og andre prosesskrift, brev og annan korrespondanse mellom organet og retten eller motparten. Også vedlegg til slike dokument som er utarbeidde i samband med saka vil vere omfatta av unntaket. Dersom

eit dokument som er utarbeidd uavhengig av rettssaka, til dømes eit forvaltningsvedtak som er tvistegjenstand i saka, blir lagd ved eit prosesskrift, vil dette vedlegget derimot ikkje vere omfatta av unntaket. Eit prosessvarsel etter tvistelova § 5-2 vil vere omfatta av unntaket dersom det kjem til rettssak om kravet.

Unntaket vil også omfatte dokument eit organ utarbeider eller mottek i saker der organet opptrer som partshjelpar (tidlegare hjelpeintervenient) etter tvistelova § 15-7.

Det er ikkje eit vilkår for å bruke dette unntaket at organet som er part i saka sjølv har utarbeidd dokumenta. Unntaket vil også omfatte dokument som er utarbeidde av advokaten til organet eller andre rådgivarar, medrekna råd og innspel frå andre forvaltningsorgan som organet brukar i saka. Unntaket vil vidare gjelde hos andre organ enn det som er part i saka dersom dei får oversendt rettssaksdokument til orientering, eller av di dei skal gi råd eller andre innspel til organet som er part i saka.

Rettsavgjerder og rettsforlik vil vere rettssaksdokument. Slike dokument vil likevel i hovudsak vere offentlege hos domstolane. Dei er difor ikkje omfatta av unntakshøvet etter offentleglova § 18.

Dersom eit dokument som opphavleg var omfatta av unntaket i offentleglova § 18 seinare blir teke inn som eit saksdokument i ei sjølvstendig forvaltningssak, vil det ikkje lenger vere høve til å gjere unntak for dokumentet etter offentleglova § 18.

8.4 Unntak for dokument som blir utveksla under konsultasjonar med Sametinget og samiske organisasjonar Offentleglova § 19 fyrste punktum bestemmer at det kan gjerast unntak frå retten til innsyn for dokument som blir utveksla mellom statlege organ og Sametinget og samiske organisasjonar. Det fanst ikkje noko tilsvarande unntak i offentlegheitslova 1970.

Dette unntaket gjeld berre når dokument blir utveksla mellom statlege organ og Sametinget og samiske organisasjonar, til dømes reindriftsorganisasjonane, som ledd i konsultasjonar i samsvar med artikkel 6 i ILOkonvensjon nr. 169 om urfolk og stammefolk i sjølvstendige statar.

Konsultasjonar mellom kommunar og fylkeskommunar og Sametinget og samiske organisasjonar er ikkje omfatta av unntaket.

Unntaket gjer det mogleg å utveksle til dømes utkast til høyringsbrev og til proposisjonar med Sametinget og samiske organisasjonar utan at utkasta difor blir offentlege. Unntaket vil også omfatte eventuelle merknader til slike utkast frå Sametinget og samiske organisasjonar.

Offentleglova gjeld også for Sametinget. Unntaket i § 19 fyrste punktum gir høve til å gjere unntak både hos den offentlege konsultasjonsmotparten og Sametinget. Samiske organisasjonar er ikkje omfatta av offentleglova, slik at det ikkje gjeld nokon innsynsrett der.

Offentleglova § 19 andre punktum slår fast at unntaket i fyrste punktum ikkje gjeld for dokument som blir utveksla med Sametinget og samiske organisasjonar som ledd i allmenn høyring. Sjå her omtala av den tilsvarande regelen i offentleglova § 15 fjerde ledd i punkt 7.3.7.

8.5 Unntak av omsyn til Noregs utanrikspolitiske interesser

8.5.1 Innleiing Offentleglova § 20 inneheld unntak som skal verne om Noregs utanrikspolitiske interesser. Offentlegheitslova 1970 hadde også eit slikt unntak. Unntakshøvet på dette området er presisert og snevra inn i den nye lova. Etter offentlegheitslova 1970 gjaldt unntaket heile dokument, medan unntaket i offentleglova § 20 berre gir høve til å gjere unntak for opplysningar.

Det er eit vilkår etter alle unntaksalternativa i § 20 at unntak må vere påkravd av omsyn til Noregs utanrikspolitiske interesser. Det vil dermed alltid vere eit vilkår for å gjere unntak etter føresegna at det må liggje føre ein verkeleg fare for at innsyn vil føre til skadeverknader av eit visst omfang på Noregs utanrikspolitiske interesser. Det gjeld ulike skadevilkår i fyrste, andre og tredje ledd. Det mildaste vilkåret er i fyrste ledd, det strengaste i tredje ledd, medan andre ledd står i ei mellomstilling.

Etter § 20 fyrste ledd krevst det, i tillegg til at unntak må vere påkravd av omsyn til Noregs utanrikspolitiske interesser, at eitt av følgjande vilkår er oppfylt, jf § 20 fyrste ledd bokstav a til c:

a) det følgjer av folkerettslege reglar at Noreg har plikt til å nekte innsyn i opplysningane, b) opplysningane er mottekne under føresetnad av eller det følgjer av fast praksis at dei ikkje skal offentleggjerast, eller c) opplysningane gjeld norske forhandlingsposisjonar, forhandlingsstrategiar eller liknande og forhandlingane ikkje er avslutta. Etter at forhandlingane er avslutta, kan det framleis gjerast unntak for slike opplysningar dersom det er grunn til å tru at det vil bli teke opp igjen forhandlingar om den same saka.

Dersom ikkje opplysningane fell innunder ein av dei kategoriane som er lista opp i bokstav a til c vil det ikkje vere unntakshøve etter § 20 fyrste ledd, sjølv om det er påkravd med unntak av omsyn til Noregs utanrikspolitiske interesser.

Etter § 20 andre ledd fyrste punktum gjeld det i nokre tilfelle eit strengare skadevilkår for å gjere unntak for opplysningar i offisielle dokument som blir utveksla mellom Noreg og ein mellomstatleg (internasjonal) organisasjon i saker som gjeld internasjonal normutvikling som kan få verknad for norsk rett. Dette er tilfelle der opplysningane er mottekne under føresetnad av eller det følgjer av fast praksis at dei ikkje skal offentleggjerast, jf. § 20 fyrste ledd bokstav b. For å gjere unntak for slike opplysningar krevst det at det er påkravd av omsyn til tungtvegande utanrikspolitiske interesser. Eit tilsvarande strengt skadekrav gjeld etter § 20 andre ledd andre punktum for opplysningar om norske forhandlingsposisjonar i saker om internasjonal normutvikling som kan få verknad for norsk rett, etter at posisjonane er lagde fram i forhandlingane.

§ 20 tredje ledd gir eit snevert unntakshøve for andre opplysningar enn dei som er omfatta av fyrste og andre ledd. Etter denne føresegna gjeld det eit særleg strengt skadevilkår. For at det skal kunne gjerast unntak for opplysningar etter denne føresegna må det vere påkravd av særleg tungtvegande utanrikspolitiske interesser.

8.5.2 Nærare om kva som ligg i vilkåret om at unntak må vere påkravd av omsyn til Noregs utanrikspolitiske interesser Slik alle unntaksvilkåra i § 20 er utforma vil det alltid vere ein føresetnad for unntak at dette er påkravd av omsyn til Noregs utanrikspolitiske interesser. Det må altså vere ei fare for at våre utanrikspolitiske interesser kan bli skadelidande ved innsyn.

Unntaka vernar om utanrikspolitiske interesser i brei forstand. I tillegg til klassiske utanrikspolitiske interesser som Noregs plass i sentrale internasjonale organ, vern av norsk suverenitet og av norske utanriksstasjonar osv., vil Noregs utanriksøkonomiske, handelspolitiske eller utviklingspolitiske interesser også kunne gi grunnlag for unntak etter § 20.

Det er likevel eit krav at det er påkravd med unntak for å verne om Noregs utanrikspolitiske interesser. Dersom innsyn berre vil skade interessene til andre statar, internasjonale organisasjonar eller private utan at norske interesser blir påverka, vil det ikkje vere høve til å gjere unntak. Dersom Noreg gir innsyn i tilfelle der dette i utgangspunktet berre vil skade interessene til ein annan stat eller ein internasjonal organisasjon, vil det likevel ofte vere slik at Noregs tilhøve til vedkomande stat eller organisasjon vil bli skadelidande som følgje av offentleggjeringa. I så fall vil også Noregs utanrikspolitiske interesser bli råka på ein slik måte at det kan vere høve til å gjere unntak.

Der moglege skadeverknader utelukkande er av innarikspolitisk art, til dømes der regjeringa kan risikere å bli utsett for kritikk på grunn av standpunkt eller liknande ho har innteke i internasjonale samanhengar, vil det ikkje vere høve til å gjere unntak etter § 20.

At unntak må vere «påkravd» inneber at det må eksistere ei verkeleg fare for at innsyn kan gje skadeverknader av eit visst omfang for norske utanrikspolitiske interesser. Fjerntliggjande og små farar for skadeverknader er ikkje tilstrekkeleg. Dersom det er svært sannsynleg at skadeverknader vil oppstå ved offentleggjering, krevst det ikkje at skadeverknadene må vere like store som i situasjonar der det er mindre sannsynleg at skadeverknader vil oppstå.

Dei relevante skadeverknadene kan vere av mange slag, til dømes at Noregs posisjon i forhandlingar blir vanskelegare eller at det i andre samanhenger enn i direkte forhandlingar blir vanskelegare å få gjennomslag for Noregs utanrikspolitiske standpunkt. Ein vanleg skadeverknad vil vere at Noreg får mindre informasjonstilfang frå representantar for andre statar eller internasjonale organisasjonar. Slike skadeverknader vil typisk kunne oppstå dersom Noreg offentleggjer fortruleg informasjon som er motteke frå slike representantar.

For opplysningar som er allment kjende eller tilgjengelege, typisk gjennom media, vil vilkåret om at unntak må vere påkravd av omsyn til Noregs utanrikspolitiske interesser ofte ikkje vere oppfylt, slik at det

ikkje er høve til å gjere unntak. Det vil såleis normalt ikkje vere høve til å gjere unntak for opplysningar som er gitte ut av styresmaktene i andre statar eller av internasjonale organisasjonar. Dette gjeld sjølv om desse har brote reglar eller føresetnader om hemmeleghald. Derimot vil det framleis vere høve til å gjere unntak for opplysningar dersom ei offentleggjering frå Noregs side vil ha preg av ei stadfesting av at opplysningane er korrekte, av di opplysningane berre er kjende eller tilgjengelege i form av rykte eller på annan upåliteleg måte. Det avgjerande er likevel ikkje korleis opplysningane har vorte kjende. Sjølv om dette har skjedd gjennom feil, lekkasje, eller at opplysningane har vorte stolne eller liknande, vil dei likevel normalt ikkje vere høve til å gjere unntak dersom dei har vorte allment kjende eller tilgjengelege på ein slik måte at ei offentleggjering frå norsk side ikkje vil ha preg av stadfesting av opphavet deira eller at dei er korrekte.

For norske styresmakter sine vurderingar av tilhøva og framferda til andre statar og internasjonale organisasjonar, vil ikkje utgangspunktet om at det ikkje kan gjerast unntak for allment kjende eller tilgjengelege opplysningar utan vidare kunne leggjast til grunn. Kritiske vurderingar frå norske styresmakter om andre statar og internasjonale organisasjonar vil det etter omstenda kunne nektast innsyn i etter § 20 tredje ledd. Slike vurderingar vil ofte bygge på opplysningar som er allment kjende eller tilgjengelege. Korleis norske styresmakter vurderer opplysningane, eller at dei er samde i kritiske vurderingar som alt er komne frå anna hald, vil likevel i seg sjølv vere eit nytt moment som kan skade Noregs tilhøve til den aktuelle staten eller internasjonale organisasjonen. I så fall kan det vere grunnlag for unntak, sjølv om dei norske vurderingane byggjer på eller samsvarar med vurderingar som alt er kjende eller tilgjengelege.

God forvaltningsskikk tilseier etter omstenda at forvaltninga kan ha plikt til å undersøkje om opplysningar er offentleg kjende eller allment tilgjengelege i andre statar. Dersom dette blir hevda av den som krev innsyn, eller det elles ligg føre omstende som gir grunn til å tru eller mistenkje at det er tilfelle, bør spørsmålet takast opp med den aktuelle staten sin ambassade eller eventuelt med den internasjonale organisasjonen.

8.5.3 Nærare om unntakshøvet etter § 20 fyrste ledd For at det skal kunne gjerast unntak for opplysningar etter offentleglova § 20 fyrste ledd er det ikkje tilstrekkeleg at unntak er påkravd av omsyn til Noregs utanrikspolitiske interesser. Opplysningane må i tillegg oppfylle eit av vilkåra i § 20 fyrste ledd bokstav a til c.

Offentleglova § 20 fyrste ledd bokstav a omfattar opplysningar som det følgjer av folkerettslege reglar at Noreg har plikt til å nekte innsyn i. Ei slik folkerettsleg plikt kan følgje av traktat, som til dømes NATOregelverket, som inneheld føresegner om teieplikt og gradering, eller av internasjonal sedvanerett. Berre reglar som gjeld mellom statar eller mellom statar og internasjonale organisasjonar oppretta av statar, vil kunne gi grunnlag for unntak etter denne føresegna. Føresegner om hemmeleghald som følgjer av regelverket til ein internasjonal organisasjon som ikkje er oppretta av statar, til dømes FIFA (det internasjonale fotballforbundet) eller IOC (den internasjonale olympiske komité), vil ikkje gi grunnlag for å gjere unntak.

Dersom Noreg har ei folkerettsleg plikt til å gjere unntak frå innsyn vil òg vilkåret om at unntak må vere påkravd av omsyn til norske utanrikspolitiske interesser gjennomgåande vere oppfylt. Brot på våre folkerettslege plikter vil normalt skade Noregs tilhøve til andre statar eller internasjonale organisasjonar. Det må likevel skje ei konkret vurdering av om det er påkravd å nekte innsyn også i tilfelle der det ligg føre ei folkerettsleg plikt. I NOU 2003: 30 s. 276-277 blir det uttala følgjande om denne problemstillinga:

«Internasjonalt har det skjedd en utvikling i synet på åpenhet de siste årene. Det er dermed ikke gitt at brudd på eldre omfattende konfidensialitetsbestemmelser vil kunne skade våre utenrikspolitiske interesser.

Enkelte traktatfestede konfidensialitetsbestemmelser er vedtatt for å bidra til at stater samarbeider med internasjonale overvåkningsorganer. Et eksempel på dette er Den europeiske torturkonvensjon 26. november 1987 artikkel 11, som fastslår at all informasjon som overvåkningskomiteen mottar, samt komiteens endelige rapport, skal være konfidensiell. Slike bestemmelser er i første rekke gitt for å verne statenes interesser, og den internasjonale organisasjonen har sjelden noen selvstendig interesse i at deres kritikk ikke gjøres kjent. I disse tilfellene vil ikke bestemmelsen gi hjemmel for å unnta opplysningene fra offentlighet.»

Desse vurderingane er framleis gyldige. Det sentrale er at det må skje ei konkret vurdering i det enkelte tilfelle av om det er påkravd å etterleve føresegner om hemmeleghald. Når det gjeld eldre føresegner vil det her stå sentralt om dei framleis blir praktiserte, eller om det har skjedd ei utvikling der dei ikkje lenger blir etterlevde. I ein del tilfelle der eldre reglar om hemmeleghald ikkje lenger blir praktiserte, kan det etter omstenda vere slik at dei må reknast som bortfalne, slik at det i

det heile ikkje ligg føre noka folkerettsleg plikt.

Offentleglova § 20 fyrste ledd bokstav b omfattar opplysningar som er mottekne under føresetnad av at dei ikkje skal offentleggjerast og opplysningar som det følgjer av fast praksis at det ikkje skal givast innsyn i.

Det fyrste alternativet vil berre kunne omfatte opplysningar som er mottekne utanfrå under føresetnad om hemmeleghald. Opplysningane må vere mottekne frå representantar for andre statar eller internasjonale organisasjonar som er oppretta av statar. Dette alternativet kan ikkje brukast på opplysningar som norske styresmakter har utarbeidd.

Ein føresetnad om hemmeleghald vil ofte vise seg ved at dokument er graderte eller klassifiserte. Dersom ei gradering eller klassifisering har grunnlag i folkerettslege reglar, vil det kunne vere grunnlag for å gjere unntak etter fyrste ledd bokstav a eller det andre alternativet i bokstav b. I ein del tilfelle vil det vere ein flytande overgang mellom situasjonar der unntaka i fyrste ledd bokstav a og bokstav b kan brukast.

Ein føresetnad om hemmeleghald kan også komme til uttrykk på annan måte enn gjennom ei gradering eller klassifisering, til dømes munnleg eller i eit følgjeskriv. Dersom ein føresetnad om hemmeleghald kjem klart til uttrykk, uavhengig av på kva måte det skjer, vil dette vilkåret vere oppfylt. Dersom det fyrst ligg føre ein føresetnad om hemmeleghald, vil normalt også vilkåret om at unntak må vere påkravd av omsyn til Noregs utanrikspolitiske interesser vere oppfylt. Dette må likevel, her som elles, vurderast konkret. Eventuelle skadeverknader ved å gi innsyn i opplysningar som er mottekne under føresetnad av hemmeleghald, vil som oftast vere at norske styresmakter kan risikere å få mindre informasjon i framtida, ved at ein mistar fortrulege kjelder og liknande. Det må difor vurderast i kva grad det er fare for at ei offentleggjering vil få slike verknader, og kor viktig informasjonen ein eventuelt vil gå glipp av er.

Det andre alternativet i § 20 fyrste ledd bokstav b omfattar situasjonar der det følgjer av fast praksis at opplysningar ikkje skal offentleggjerast. Ein fast internasjonal praksis kan etter kvart føre til at det blir etablert ein internasjonal sedvanerettsregel om plikt til hemmeleghald. I så fall kan dette gi grunnlag for å gjere unntak etter fyrste ledd bokstav a. Sjølv om ein fast praksis ikkje er så varig og etablert at han har gitt opphav til ein sedvanerettsregel, vil ein fast praksis kunne gi grunnlag for at det kan gjerast unntak etter bokstav b.

For at det skal liggje føre ein fast praksis etter bokstav b er det ikkje noko krav at alle land følgjer ein praksis om ikkje å offentleggjere den aktuelle opplysningstypen. Dersom dei fleste statar følgjer ein praksis om at ein type opplysningar ikkje skal offentleggjerast, vil dette vere avgjerande, sjølv om nokre andre statar ikkje følgjer ein slik praksis. At opplysningane blir offentleggjorde eller er tilgjengelege hos styresmaktene i nokre land, kan likevel føre til at grunnvilkåret om at unntak må vere påkravd ikkje vil vere oppfylt, sjå punkt 8.5.2 ovanfor.

At enkelte statar eller grupper av statar har ein fast praksis om at visse opplysningar ikkje skal offentleggjerast, vil derimot ikkje i seg sjølv utgjere nokon fast praksis etter fyrste ledd bokstav b. Dersom ein fast praksis innanfor ein region gjennomgåande blir respektert av statar i vår del av verda, vil dette stille seg annleis. Opplysningar som er mottekne frå statar som følgjer ein fast praksis der den aktuelle opplysningstypen blir halden hemmeleg, vil det dessutan ofte kunne nektast innsyn i etter det fyrste alternativet i bokstav b av di det vil vere ein føresetnad frå avsendarstaten si side. Slike føresetnader kan også liggje føre for opplysningar som er mottekne frå andre statar eller internasjonale organisasjonar, av omsyn til statar som førar ein restriktiv praksis.

For korrespondanse mellom statar og enkelte internasjonale organisasjonar, kan det vere fast praksis for at bestemte typar dokument skal hemmeleghaldast. Dette vil i så fall kunne gi grunnlag for unntak etter fyrste ledd bokstav b, sjølv om det ikkje gjeld nokon tilsvarande praksis for hemmeleghald for slike dokument i korrespondanse mellom statar og andre internasjonale organisasjonar.

Det vil berre vere høve til å gjere unntak etter det andre alternativet i bokstav b på grunnlag av fast praksis som er utvikla mellom statar eller mellom statar og internasjonale organisasjonar som er oppretta av statar.

Det er ikkje tilstrekkeleg for å nekte innsyn at det ligg føre ein fast praksis. I tillegg krevst det at vilkåret om at unntak må vere påkravd er oppfylt. Dette vilkåret vil ofte vere oppfylt dersom det fyrst ligg føre ein fast praksis. Kravet om at unntak må vere påkravd, vil likevel i praksis føre til at det oftare ikkje vil vere høve til å gjere unntak der det ligg føre ein fast praksis enn der det gjeld ei folkerettsleg plikt til hemmeleghald (fyrste ledd bokstav a). Ei rekkje statar fører no ein meir open utanrikspolitikk. Dette påverkar internasjonal praksis. Jamvel om det framleis ligg føre ein internasjonal praksis på eit område, vil det dermed ikkje

i alle tilfelle vere fare for skadeverknader dersom det blir gitt innsyn i opplysningar som er omfatta av ein slik praksis.

Offentleglova § 20 fyrste ledd bokstav c fyrste punktum omfattar opplysningar som gjeld norske forhandlingsposisjonar, forhandlingsstrategiar og liknande så lenge dei aktuelle forhandlingane ikkje er avslutta. Føresegna skal verne om norske forhandlingsinteresser på det utanrikspolitiske området. Innsyn i forhandlingsposisjonar mv. vil ofte svekkje forhandlingsevna vår. Særleg gjeld dette dersom tilbakefallsposisjonar og strategiar blir offentleggjorde.

Etter at forhandlingane er avslutta vil det vanlegvis ikkje lenger vere behov for å gjere unntak for opplysningar om forhandlingsposisjonar og liknande. Høvet til å gjere unntak etter fyrste ledd bokstav c gjeld difor i utgangspunktet berre inntil dei aktuelle forhandlingane er avslutta. Etter bokstav c andre punktum vil det likevel vere høve til å gjere unntak for opplysningar om forhandlingsposisjonar o.l. etter at forhandlingane er avslutta, dersom det er grunn til å tru at det vil bli teke opp att forhandlingar om den same saka. Døme på slike forhandlingar er fiskeriforhandlingane og forhandlingane om Noregs EØS-kontingent. Også elles vil det kunne gjerast unntak for opplysningar om forhandlingsposisjonar o.l. etter at forhandlingane er avslutta, dersom vilkåra i § 20 fyrste ledd bokstav a eller b er oppfylde.

I tillegg til at vilkåra i § 20 fyrste ledd bokstav c må vere oppfylde, må unntak vere påkravd dersom det skal gjerast unntak for forhandlingsposisjonar mv. Etter at Noregs posisjonar er lagde fram i forhandlingane, vil offentleggjering av dei ikkje lenger kunne svekkje Noregs forhandlingsposisjon, og unntak vil ikkje vere påkravd. Utgangspunktet vil dermed vere at posisjonane vil vere offentlege etter at dei er lagde fram i forhandlingane. Forhandlingsstrategiar og moglege tilbakefallsposisjonar vil det derimot kunne nektast innsyn i inntil forhandlingane er avslutta. Det kan nektast innsyn i forhandlingsposisjonane også etter at dei er lagde fram dersom vilkåra i fyrste ledd bokstav a eller b er oppfylde. For ein del internasjonale forhandlingar, til dømes frihandelsforhandlingar, ligg det føre fast praksis om at opplysningar, medrekna posisjonane til partane, ikkje skal offentleggjerast. Dei norske posisjonane i slike forhandlingar vil det dermed kunne nektast innsyn i etter fyrste ledd bokstav b også etter at dei er lagde fram i forhandlingane.

Unntakseininga etter § 20 fyrste ledd er opplysningar. Det vil difor berre vere høve til å gjere unntak for dei delane av eit dokument som har eit

slikt innhald som oppfyller unntaksvilkåra i det alternativet som er aktuelt å bruke. Dei andre delane av dokumentet vil vere offentlege, med mindre det kan nektast innsyn i dei etter offentleglova § 12. Dersom heile dokumentet inneheld opplysningar som oppfyller unntaksvilkåra, vil det vere høve til å gjere unntak for heile dokumentet etter § 20 fyrste ledd utan at det er naudsynt å gå vegen om § 12. I mange tilfelle vil situasjonen vere at heile dokumentet inneheld slike opplysningar som er omfatta av desse unntaka. Ei folkerettsleg plikt, ein føresetnad om hemmeleghald eller ein fast praksis vil såleis ofte omfatte heile dokument av bestemte typar. Delvis innsyn vil truleg i praksis oftast vere aktuelt når det blir gjort unntak etter § 20 fyrste ledd bokstav c.

8.5.4 Offentleglova § 20 andre ledd – opplysningar i offisielle dokument som gjeld internasjonal normutvikling Offentleglova § 20 andre ledd gir nokre særreglar for opplysningar i offisielle dokument som blir utveksla mellom Noreg og ein internasjonal organisasjon i saker om internasjonal normutvikling som kan få verknad for norsk rett og for framlagde norske forhandlingsposisjonar i slike saker.

Internasjonal normutvikling som kan få verknad for norsk rett må tolkast vidt når det gjeld denne føresegna, slik at mange av prosessane som går føre seg i internasjonale organisasjonar vil vere omfatta. Ikkje berre vil saker der det er truleg at ei norsk lov eller ei norsk forskrift må endrast vere omfatta, men også saker der tilhøvet den internasjonale saka gjeld alt er regulert i lov eller forskrift i Noreg. Det er heller ikkje noko krav om at Noreg deltek aktivt i forhandlingane.

Offentleglova § 20 andre ledd fyrste punktum regulerer når det kan nektast innsyn i opplysningar i offisielle dokument som blir utveksla mellom Noreg og ein internasjonal organisasjon i saker som gjeld internasjonal normutvikling som kan få verknad for norsk rett på grunnlag av at opplysningane er mottekne under føresetnad av hemmeleghald eller på grunnlag av fast praksis om hemmeleghald (jf. fyrste ledd bokstav b). Det kan berre gjerast unntak på dette grunnlaget dersom det er påkravd av omsyn til tungtvegande utanrikspolitiske interesser. Såleis gjeld det altså eit strengare skadekrav for å gjere unntak for slike opplysningar enn det som elles følgjer av fyrste ledd bokstav b. Dette inneber at det er større krav til kor sannsynleg det er at skadeverknader vil oppstå og storleiken på eventuelle skadeverknader enn etter fyrste ledd.

Dette skjerpa skadekravet gjeld berre når grunnlaget for å nekte innsyn i slike opplysningar er eitt av alternativa i § 20 fyrste ledd bokstav b. Der grunnlaget for å gjere unntak er at det ligg føre ei folkerettsleg plikt, jf. fyrste ledd bokstav a, vil det vanlege skadekravet etter fyrste ledd gjelde.

Det skjerpa skadekravet vil vidare berre gjelde for høvet til å gjere unntak for opplysningar i offisielle dokument mellom Noreg og ein internasjonal organisasjon. Dette vil typisk omfatte møteinnkallingar, offisielle forslag og fråsegner, møtereferat og liknande dokument. Opplysningar i dokument som blir utveksla direkte mellom Noreg og andre statar i samband med ein prosess i ein internasjonal organisasjon, til dømes situasjonar der ein annan stat legg fram for Noreg på førehand eit forslag han vurderar å fremje offisielt, vil ikkje vere omfatta av det skjerpa skadekravet.

Etter offentleglova § 20 andre ledd andre punktum gjeld det skjerpa skadekravet i § 20 andre ledd fyrste punktum også for norske forhandlingsposisjonar i saker om internasjonal normutvikling som kan få verknad for norsk rett etter at posisjonane er lagde fram i forhandlingane. Slike opplysningar kan det dermed berre gjerast unntak for dersom det er påkravd av tungtvegande utanrikspolitiske interesser.

Det skjerpa skadekravet etter § 20 andre ledd andre punktum gjeld berre for sjølve forhandlingsposisjonane. Forhandlingsstrategiar, tilbakefallsposisjonar mv. vil også i saker om internasjonal normutvikling vere omfatta av § 20 fyrste ledd. Det skjerpa skadekravet etter § 20 andre ledd andre punktum gjeld vidare berre for posisjonar som er framlagde offisielt i forhandlingane i den internasjonale organisasjonen. Forslag frå norsk side som berre er lagde fram for enkelte statar for å få deira reaksjon før forslaga blir lagde fram offisielt, vil derimot ikkje vere omfatta av det skjerpa skadekravet.

8.5.5 Nærare om unntakshøvet etter § 20 tredje ledd Etter offentleglova § 20 tredje ledd vil det vere høve til å gjere unntak for andre typar opplysningar enn dei som er omfatta av § 20 fyrste og andre ledd dersom dette er påkravd av særleg tungtvegande utanrikspolitiske interesser. Det gjeld dermed et strengare skadevilkår etter tredje ledd enn etter fyrste og andre ledd. På den anna side krevst det ikkje etter tredje ledd at opplysningane som det skal nektast innsyn i må falle inn under ein bestemt kategori.

Skadevilkåret etter § 20 tredje ledd er svært strengt, slik at det ikkje vil vere kurant å gjere unntak for opplysningar etter denne føresegna. I praksis vil dette unntaket berre kunne brukast i heilt spesielle tilfelle.

Døme på kva opplysningar som kan vere omfatta av dette unntaket er kritiske opplysningar og vurderingar av tilhøva i andre statar eller innanfor mellomstatlege organisasjonar.

8.5.6 Meirinnsynsvurderinga For opplysningar som det kan gjerast unntak for etter § 20, må det ved meirinnsynsvurderinga etter offentleglova § 11 som elles skje ei avveging av omsynet til offentleg innsyn og unntaksbehovet. Behovet for å opplyse om og stimulere til debatt om dei spørsmåla som er oppe i internasjonale prosesser og kva for posisjonar Noreg bør gå inn for, vil vere eit viktig moment i meirinnsynsvurderinga. Det vil særleg vere eit behov for innsyn i opplysningar som gjeld utanrikspolitiske spørsmål som kan få omfattande verknader for Noreg, til dømes saker om internasjonal normutvikling.

8.6 Unntak av omsyn til nasjonale forsvarsog tryggingsinteresser Offentleglova § 21 gir høve til å gjere unntak frå innsyn for opplysningar når dette er påkravd av nasjonale tryggingsomsyn eller forsvaret av landet. I offentlegheitslova 1970 fanst eit tilsvarande unntak. Unntakshøvet er innsnevra i den nye lova ved at unntakseininga er opplysningar, ikkje heile dokument.

At unntak må vere påkravd inneber at det må vere ein verkeleg fare for at innsyn kan medføre skadeverknader av eit visst omfang på tryggleiken til nasjonen eller forsvaret av landet. Fjerntliggjande og små farar for skadeverknader er ikkje tilstrekkeleg. Dersom det er svært sannsynleg at skadeverknader vil oppstå ved offentleggjering, krevst det ikkje at skadeverknadene må vere like store som i situasjonar der det er lite sannsynleg at skadeverknader vil oppstå.

Dersom dei aktuelle opplysningane alt er allment kjende eller tilgjengelege, må dette vurderast på same måte som etter § 20. Sjå om dette punkt 8.5.2 ovanfor.

Alternativa tryggingsomsyn og forsvaret av landet vil gli noko over i kvarandre. I utgangspunktet omfattar føresegna berre norsk tryggleik og

forsvar, men det kan òg vere aktuelt å gjere unntak for opplysningar som gjeld tryggleik og forsvar i andre statar og for aktørar elles, dersom dette har noko å seie for norsk tryggleik og forsvar. Dette vil gjerne vere tilfelle der staten opplysningane gjeld ligg nært Noreg, eller inngår i tryggingsog forsvarspolitisk samarbeid med Noreg. Dersom det er tale om opplysningar som kan skade tryggings- og forsvarsinteressene til ein annan stat, utan at dette påverkar norske tryggings- eller forsvarsinteresser, vil det etter omstenda kunne gjerast unntak etter § 20, sjå punkt 8.5.2.

Alternativet nasjonale tryggingsomsyn vil til dømes omfatte opplysningar som kan vere til skade for verksemda til politiet, samt verksemda til brannvesenet og det sivile beredskapsopplegget elles i landet. Det kan òg vere høve til å gjere unntak for opplysningar om nøkkelpersonar i samfunnet, til dømes om kor dei oppheld seg. Transportplanar o.l. er omfatta av dette.

Alternativet forsvaret av landet vil ikkje berre omfatte moglegheita for unntak for opplysningar som gjeld reint militære tilhøve, som storleiken, utrustinga og plasseringa av anlegga til Forsvaret, men òg opplysningar om instansar som Sivilforsvaret og Forsvarets etterretningsteneste.

8.7 Unntak i visse budsjettsaker Offentleglova § 22 gir høve til å gjere unntak frå innsynsretten for visse dokument og opplysningar som gjeld statlege budsjettsaker. Unntak som i hovudsak tilsvarar § 22 fanst i offentlegheitslova 1970 og forskrifta til den lova.

Etter offentleglova § 22 fyrste punktum er det høve til å gjere unntak frå innsyn for dokument som er utarbeidde av eit departement og som gjeld statlege budsjettsaker. Det er høve til å gjere unntak for heile dokument, ikkje berre opplysningar. Føresegna gir ikkje rett til å gjere unntak for dokument som gjeld kommunale eller fylkeskommunale budsjett.

Unntaket omfattar berre dokument som direkte inngår som ledd i budsjettførebuinga. Dette vil mellom anna omfatte budsjettmateriale som blir sendt frå fagdepartementa til Finansdepartement og utgreiingar og notat som blir utarbeidde i samband med dei årlege statsbudsjetta. Unntaket omfattar vidare framlegg frå fagdepartementa om overskridingar eller tilleggsløyvingar i ein budsjettermin og avgjerdene til Finans departementet i slike saker.

Etter § 22 andre punktum kan det òg gjerast unntak for opplysningar om førebelse budsjettrammer fastsette av regjeringa eller eit departement som går fram av dokument frå underliggjande organ og etatar, eller frå Det Kongelege Hoff, Domstolsadministrasjonen eller Sametinget. Unntaket gjeld ikkje endelege budsjettrammer og heller ikkje budsjettrammer fastsette av andre enn regjeringa eller eit departement. Unntaket vil vidare ikkje gjelde der opplysningar om førebelse budsjettrammer går fram i dokument som kjem frå andre enn dei organa som er nemnde i andre punktum.

Medan det etter fyrste punktum kan gjerast unntak for heile dokument, gjeld unntakshøvet i andre punktum berre opplysningar om førebelse budsjettrammer.

Plikta til å vurdere meirinnsyn etter offentleglova § 11 gjeld på vanleg måte for dokument og opplysningar som det kan gjerast unntak for etter offentleglova § 22. Det er viktig at det blir teke omsyn til regjeringa sitt behov for å kunne halde fortruleg kva for vurderingar som blir gjorde under ein budsjettprosess når eit organ vurderer om det skal givast innsyn i slike dokument eller opplysningar.

8.8 Unntak av omsyn til det offentlege sin forhandlingsposisjon m.m. – § 23

8.8.1 Innleiing Unntaka i offentleglova § 23 har til felles at dei skal verne om det offentlege sine økonomiske interesser, typisk i forhandlingar og forretningstilhøve. Liknande unntak fanst i offentlegheitslova 1970 og forskrifta til den lova. I høve til offentlegheitlova 1970 er unntaka likevel presiserte og innsnevra. Unntaka i offentleglova § 23 fyrste og andre ledd gjeld opplysningar, medan dei tilsvarande unntaka i offentlegheitslova 1970 gjaldt heile dokument.

8.8.2 Unntak av omsyn til ei forsvarleg gjennomføring av økonomi-, løns- og personalforvaltninga til organet Etter § 23 fyrste ledd kan det gjerast unntak frå innsyn for opplysningar når dette er påkravd av omsyn til ei forsvarleg gjennomføring av økonomi-, løns- eller personalforvaltninga til organet. Tilsvarande unntak fanst i offentlegheitslova 1970, men der var unntakseininga heile dokument.

Føresegna vernar ikkje om interessene til private. Økonomiske opplysningar og opplysningar om forretningstilhøve som gjeld private, må eventuelt varetakast gjennom andre føresegner, typisk reglane om teieplikt i forvaltningslova § 13 fyrste ledd nr. 2, jf. offentleglova § 13 fyrste ledd. Opplysningar som berre gjeld ein privat motpart kan likevel vere omfatta av unntaket, dersom offentleggjering vil svekkje det offentlege si stilling i forhandlingar.

For det fyrste gir § 23 fyrste ledd høve til å nekte innsyn i opplysningar når dette er påkravd av omsyn til ei forsvarleg gjennomføring av økonomiforvaltninga til organet.

Dette unntaket vernar om dei privatøkonomiske interessene til organet i forhandlingssituasjonar, og gjeld både ved kjøp og sal og ved avtaleforhandlingar meir generelt. Også opplysningar i saker som gjeld erstatningskrav mot det offentlege vil kunne vere omfatta av dette unntaket. Derimot vil ikkje saker som gjeld den interne økonomiforvaltninga, som budsjettsaker, vere omfatta. Det er vidare eit vilkår for å kunne gjere unntak at dei aktuelle opplysningane har eit konkurranseaspekt. Innsyn i opplysningane må såleis medføre fare for at forhandlingsposisjonen eller den strategiske stillinga til organet i den aktuelle saka eller i framtidige saker blir svekt, slik at kostnadene blir større eller vinsten mindre.

For det andre gir offentleglova § 23 fyrste ledd høve til unntak når dette er påkravd av omsyn til ei forsvarleg gjennomføring av lønsforvaltninga til organet.

Dette tek sikte på å verne om forhandlingsposisjonen til det offentlege, og føresegna er fyrst og fremst aktuell i lønsforhandlingar, både ved kollektive og individuelle forhandlingar. Også her er det eit vilkår at innsyn vil kunne svekkje forhandlingsposisjonen eller den strategiske stillinga til organet i den aktuelle saka eller i seinare saker. Det er ikkje høve til å gjere unntak etter denne føresegna for opplysningar om kva løn ein offentleg tilsett faktisk har.

For det tredje gir offentleglova § 23 fyrste ledd høve til å gjere unntak når dette er påkravd av omsyn til ei forsvarleg gjennomføring av personalforvaltninga til organet. Dette alternativet kan gi grunnlag for unntak òg for opplysningar knytte til forhandlingar som ikkje direkte har å gjere med dei økonomiske interessene til organet, til dømes for handlingar som gjeld arbeidstidsordningar. Unntaket vil òg kunne omfatte opplysningar som gjeld konfliktar på arbeidsplassen, men kan

berre nyttast for å verne om interessene til organet. Dersom berre andre interesser blir skadelidande ved innsyn, som interessene til tilsette eller ei fagforeining, kan ikkje dette unntaket brukast.

I alle desse tre tilfella gjeld kravet om at unntak frå innsyn må vere påkravd. Det inneber at det må føreliggje ei ganske så konkret fare for at innsyn vil kunne skade dei interessene føresegna skal verne, og at skaden må vere av eit visst omfang.

Om unntak er påkravd må vurderast ut frå situasjonen på det tidspunktet innsynskravet blir avgjort. Omsynet til ei forsvarleg gjennomføring av økonomi-, løns- eller personalforvaltninga til organet vil ofte ikkje tilseie at det bør nektast innsyn i opplysningar over eit lengre tidsrom. Til dømes vil det ofte vere slik at det ikkje lenger vil vere høve til å gjere unntak etter at ei forhandling er avslutta og avtale er inngått. Det kan likevel tenkjast situasjonar der det framleis vil vere påkravd å gjere unntak for opplysningar etter at den aktuelle saka er avslutta, til dømes der opplysningane gjeld forhandlingsstrategiar eller tolegrensa for kor mykje som kan betalast, og desse opplysningane også vil vere relevante for framtidige forhandlingar.

8.8.3 Unntak frå innsyn for opplysningar som gjeld forhandlingar om rammeavtalar med landbruks-, fiskeri- og reindriftsorganisasjonane Etter offentleglova § 23 andre ledd kan det gjerast unntak frå innsyn for opplysningar som gjeld forhandlingar om rammeavtalar med landbruks-, fiskeri- og reindriftsorganisasjonane, når det er påkravd av omsyn til ei forsvarleg gjennomføring av forhandlingane. Eit liknande unntak fanst i offentlegheitslova 1970. Rekkjevidda til unntaket er presisert og innsnevra i den nye lova ved at unntakshøvet er knytt til opplysningar, og ved at det er presisert kva for forhandlingar om rammeavtalar unntaket omfattar.

Føresegna skal verne om det offentlege sine økonomiske interesser i forhandlingar om rammeavtalar med landbruks-, fiskeri- og reindriftsorganisasjonane. Unntaket kan ikkje brukast for opplysningar som gjeld forhandlingar om rammeavtalar med andre enn desse organisasjonane.

Vilkåret om at unntak må vere påkravd skal forståast på same måte som etter fyrste ledd, sjå punkt 8.8.2 ovanfor.

8.8.4 Unntak for tilbod og protokollar i saker om offentlege innkjøp Etter offentleglova § 23 tredje ledd kan det gjerast unntak frå innsyn for tilbod og protokollar etter regelverk gitt i medhald av lov av 16. juli 1999 nr. 69 om offentlege innkjøp, inntil val av leverandør er gjort. Føresegna gir høve til å gjere unntak for heile protokollar og tilbod. Eit unntak for slike tilbod og protokollar fanst i forskrifta til offentlegheitslova 1970, men dette unntakshøvet gjaldt også etter at val av leverandør vart gjort.

Unntaket gjeld berre for protokollar og tilbod etter regelverk gitt i medhald av lov 16. juli 1999 nr. 69 om offentlege innkjøp. Der kjøp av varer, tenester, rettar mv. ikkje blir regulerte av lov om offentlege innkjøp med forskrifter, vil ikkje dette unntaket kunne brukast. Så lenge val av leverandør ikkje er gjort vil det i slike tilfelle som regel kunne gjerast unntak for tilbod og protokollar etter § 23 fyrste ledd. Tilbod og protokollar som gjeld kjøp av flyrutetenester blir regulerte av forskrifter gitt i medhald av lov av 11. juni 1993 nr. 101 om luftfarten, og fell utanfor lov om offentlege innkjøp. Protokollar og tilbod i slike saker kan det etter offentlegforskrifta § 9 andre ledd gjerast unntak frå innsyn for inntil val av leverandør er gjort.

Unntakshøvet gjeld for det fyrste tilbod, det vil seie dei svara som kjem inn frå leverandørar etter ein utlyst konkurranse, uavhengig av kva konkurranseform som blir nytta. Vidare gjeld unntaket for protokollar. Reglar for når slike skal førast og krava til innhaldet går fram av forskrift om offentlege innkjøp 7. april 2006 nr. 402 § 3-2. Føresegna i § 23 tredje ledd gir ikkje høve til å gjere unntak for andre dokument enn tilbod og protokollar, og eventuelle andre unntak må følgjeleg skje på grunnlag av andre reglar.

Unntakshøvet er avgrensa i tid og gjeld berre inntil val av leverandør er gjort. Med andre ord er det òg her tale om utsett innsyn. Tidspunktet for val av leverandør er eit tidlegare tidspunkt enn underteikninga av kontrakt. Dette inneber at tilbod og protokollar vil vere offentlege i den fristperioden som gjeld for dei andre tilbydarane, som får melding om kven som vil få kontrakten, til å fremje klage eller kome med innvendingar elles mot valet av leverandør. Sidan unntakshøvet er avgrensa på denne måten får òg borgarar og pressa moglegheit til å kontrollere slike prosessar og eventuelt påverke utfallet.

Dersom tilbod eller protokollar inneheld opplysningar som er underlagde teieplikt, noko dei ofte gjer, sidan mange opplysningar om tilbyd-

arane sine verksemder går fram av slike dokument, skal det naturlegvis ikkje på noko tidspunkt givast innsyn i desse opplysningane, jf. offentleglova § 13 fyrste ledd, jf. forvaltningslova § 13 fyrste ledd nr. 2 og punkt 6.2.4 ovanfor.

8.8.5 Unntak for dokument som gjeld utøving av eigarskap i selskap Offentleglova § 23 fjerde ledd gir høve til å nekte innsyn i dokument som gjeld selskap der staten eller ein kommune eller fylkeskommune har eigarinteresser, og som blir behandla av det aktuelle organet som eigar, dersom det aktuelle selskapet ikkje er omfatta av offentleglova. Eit liknande unntak fanst i forskrifta til offentlegheitslova 1970, men dette unntaket gjaldt berre selskap der staten hadde eigarinteresser og omfatta òg selskap som var omfatta av offentlegheitslova 1970.

Unntakshøvet vil til dømes omfatte dokument om organiseringa av selskapet, føremål og målsetjingar for drifta eller økonomiske spørsmål, styredokument m.m.

For selskap der staten har eigarinteresser, kan dette unntaket berre nyttast når det er regjeringa eller eit departement som handterer saker i eigenskap av å vere eigar. Føresegna omfattar ikkje handsaming i direktorat eller andre utskilde organ.

I saker der kommunar og fylkeskommunar har eigarinteresser vil unntaket gjelde uavhengig av kva kommunal eller fylkeskommunal eining som handterer sakene.

Unntaket vil ikkje gjelde for eit sjølvstendig rettssubjekt som er omfatta av lova når dette handterer saker som gjeld selskap det har eigardelar i.

Unntaket kan ikkje nyttast når eigarorganet opptrer som forvaltningsorgan, til dømes gjennom å utøve offentleg kontroll.

Det er vidare eit vilkår for å bruke unntaket at det aktuelle rettssubjektet som eigarinteressene gjeld ikkje er omfatta av offentleglova.

8.9 Unntak for kontroll- og reguleringstiltak Etter offentleglova § 24 fyrste ledd kan det gjerast unntak for opplysningar når dette er påkravd av di innsyn ville motverke offentlege kontroll-

eller reguleringstiltak eller andre pålegg eller forbod, eller føre til fare for at dei ikkje kan gjennomførast. Eit tilsvarande unntak fanst i offentlegheitslova 1970, men unntakshøvet var der knytt til heile dokument.

Føresegna kan gi høve til å gjere unntak for opplysningar om til dømes planlagde aukingar, nedsetjingar eller opphevingar av skattar eller avgifter, innføring av nye tollreglar, aksjonar frå tollvesenet, gjennom-føring av promille- eller fartskontrollar eller eksport- eller importforbod.

For at føresegna skal kunne nyttast må saka dreie seg om offentlege kontroll- eller reguleringstiltak. Kontrolltiltak iverksette av private, som bedriftskontrollar utførte av organisasjonane i arbeidslivet eller tryggingstiltak i forretningsbygg, fell utanfor. Derimot er tiltak som blir utførte av private på vegner av det offentlege omfatta av unntaket. Eit døme på dette er kontrollar av skip, som Det Norske Veritas utfører på bakgrunn av offentlege krav.

Både kontrollar som skjer medan handlingane blir utførte, som promillekontrollar, og etterfølgjande kontrollar, som revisjonsundersøkingar, er å rekne som kontrolltiltak etter lova. Vidare vil reint fysiske kontrolltiltak og førebyggjande sikringstiltak kunne vere omfatta, til dømes opplysningar om sikringstiltak eller vakthald ved ein institusjon.

Det vil berre kunne gjerast unntak for opplysningar etter § 24 fyrste ledd dersom innsyn vil motverke tiltaket eller medføre fare for at det ikkje kan gjennomførast. Dette inneber at det må krevjast ein nokolunde klar og direkte fare for at innsyn vil motverke det aktuelle tiltaket eller effektiviteten av det, til dømes ved at innsyn kan føre til omgåings- eller unngåingstransaksjonar. Det er i utgangspunktet ikkje tilstrekkeleg at innsyn vil virke forstyrrande eller skape praktiske vanskar for gjennomføringa av tiltaket. At innsyn vil kunne svekkje tilliten til styresmaktene eller kontrollinstansane, til dømes gjennom å avdekkje manglande tryggingstiltak på sentrale felt, gir heller ikkje grunnlag for å gjere unntak.

Om innsyn kan motverke tiltaket, må vurderast konkret for det aktuelle tilfellet. At innsyn kan gjere det vanskelegare å gjennomføre seinare kontroll- eller reguleringstiltak, til dømes av di personar blir meir tilbakehaldne med å uttale seg, gir ikkje høve til å gjere unntak.

Omsynet til effektiviteten av kontrolltiltaket må gjere det påkravd å nekte innsyn. Dette er eit strengt vilkår, som viser at det skal ein god del til for å nekte innsyn etter denne føresegna.

Om unntak frå innsyn er påkravd, må her som elles vurderast ut frå situasjonen på tidspunktet då innsynskravet blir avgjort. Omsynet til ei effektiv gjennomføring av offentlege kontroll- eller reguleringstiltak vil oftast vere avgrensa i tid, typisk til etter at kontrolltiltaka er gjennomførde. Til dømes vil behovet for å gjere unntak for opplysningar om ein planlagd promillekontroll som regel vere borte når kontrollen er gjennomført. Dette stillar seg annleis for varige tiltak, som tryggleik ved institusjonar.

8.10 Unntak for dokument om lovbrot Etter offentleglova § 24 andre ledd kan det gjerast unntak for dokument om lovbrot. Meldingar, tips eller liknande dokument frå private om lovbrot kan det gjerast unntak for etter offentleglova § 24 andre ledd fyrste punktum utan tidsavgrensing. Andre dokument om lovbrot kan det etter § 24 andre ledd andre punktum gjerast unntak for inntil saka dokumenta gjeld er avgjord. Unntakshøvet både etter fyrste og andre punktum gjeld heile dokument. Ei liknande føresegn fanst i offentlegheitslova 1970. Etter 1970-lova gjaldt det likevel ikkje noka slik tidsavgrensing av unntakshøvet som i offentleglova § 24 andre ledd andre punktum.

Både etter § 24 andre ledd fyrste og andre punktum er det eit vilkår for å gjere unntak at dokumentet gjeld lovbrot. Det krevst derimot ikkje at det må dreie seg om eit straffbart lovbrot. Føresegnene omfattar også dokument om lovbrot som berre er undergitte administrative eller tenestlege sanksjonar, til dømes tilbakekalling av løyve og autorisasjonar, avskil og liknande. Det må likevel dreie seg om brot på formell lov eller forskrift fastsett med heimel i formell lov. Handlingar som berre strir mot til dømes yrkesetiske reglar eller tenesteinstruksar utan heimel i lov, vil ikkje gi grunnlag for å gjere unntak etter desse føresegnene.

Både etter § 24 andre ledd fyrste og andre punktum krevst det vidare at det aktuelle dokumentet direkte omhandlar og er forfatta som følgje av eit konstatert eller mogleg lovbrot, til dømes for å klargjere, stoppe eller sanksjonere det. Det kan til dømes vere ei melding, eit dokument som inneheld forklaringar eller utgreiingar i samband med eit mogleg lovbrot eller liknande. At eit dokument inneheld enkelte opplysningar om eit lovbrot er i seg sjølv ikkje nok til at det kan gjerast unntak etter desse føresegnene. Dokumentet må handle om lovbrotet.

Det er ikkje noko krav for å bruke unntaka i offentleglova § 24 andre ledd at det er sikkert at det faktisk har funne stad noko lovbrot. Situasjonen vil jo ofte vere at ei melding eller liknande dokument har til føremål

å klargjere om det har funne stad eit lovbrot. Dokument som omhandlar eit lovbrot som enno ikkje har funne stad er også omfatta av unntaket.

Offentleglova § 24 andre ledd fyrste punktum gjeld berre for melding, tips eller liknande om lovbrot frå private. Unntakshøvet er ikkje avgrensa i tid. Berre slike dokument som kjem frå private er omfatta. Meldingar, tips eller liknande frå offentlege organ, det vil seie organ som er omfatta av offentleglova, jf. § 4 fjerde ledd, er ikkje omfatta av fyrste punktum, men følgjer regelen i andre punktum.

Melding omfattar opplysningar til politi eller påtalemakt elles om påstått lovbrot med sikte på etterforsking. Tips og liknande dokument om lovbrot tek sikte på opplysningar om moglege lovbrot som blir gitte til forvaltninga elles, men som det ikkje er naturleg å omtale som melding.

Offentleglova § 24 andre ledd andre punktum gjeld andre dokument om lovbrot enn melding, tips eller liknande dokument om lovbrot frå private. Dette vil gjelde meldingar, tips eller liknande frå offentlege organ, det vil seie frå organ som er omfatta av offentleglova, samt alle andre dokument om lovbrot som ikkje er meldingar, tips eller liknande, uavhengig av kven dei kjem frå (også når dei kjem frå private). Utanom meldingar mv. frå offentlege organ vil andre ledd andre punktum dermed til dømes omfatte dokument som inneheld forklaringar og fråsegner, samt utgreiingar, rapportar og undersøkingar om lovbrot.

Til skilnad frå andre ledd fyrste punktum, gjeld unntakshøvet for slike dokument som er omfatta av andre ledd andre punktum berre fram til saka er avgjord. Dette er såleis ein regel om utsett innsyn. Unntakshøvet etter føresegna vil falle bort når saka om lovbrotet er avgjord.

Saka vil vere avgjord i § 24 andre ledd andre punktum sin forstand når det er teke avgjerd om å reagere med ein form for sanksjon som følgje av lovbrotet, som straff, tap av løyve, tvangsmulkt eller liknande. Saka vil òg vere avgjord dersom det blir gjort vedtak om suspensjon eller andre mellombelse tiltak, eller når det er bestemt at det ikkje skal reagerast med nokon sanksjon, til dømes av di det ikkje har funne stad noko lovbrot eller at saka blir lagt bort av andre grunnar.

Dersom det går lang tid utan at det blir gjort nokon formell avgjerd om å avslutte saka, vil det etter omstenda vere grunnlag for å sjå på saka som avslutta, slik at unntaket i § 24 andre ledd andre punktum ikkje lenger kan brukast. God forvaltningsskikk taler for at forvaltninga

sørgjer for at dette blir formalisert når saka reint faktisk er avslutta.

Dersom eit vedtak om sanksjon eller annan reaksjon som følgje av lovbrot blir klaga inn for overordna forvaltningsorgan, eller teke inn for domstolane, vil saka likevel vere å rekne som avgjord når det gjeld dei dokumenta som kom til under sakshandsaminga til det organet som gjorde vedtaket som blir påklaga eller utsett for rettsleg prøving. Derimot vil saka ikkje vere endeleg avgjord når det gjeld tips, melding osv. om lovbrotet som ligg til grunn for sakshandsaminga. Dette skjer fyrst når klageinstansen har avslutta si handsaming av saka eller det ligg føre rettskraftig avgjerd frå domstolane.

Der forvaltninga melder ei sak til politiet, vil ikkje saka vere å rekne som avslutta i § 24 andre ledd andre punktum sin forstand før saka er avgjord av påtalemakta eller domstolane.

I saker som gjeld lovbrot kan det ofte kome fram opplysningar som er underlagde teieplikt. Dersom dette er tilfelle skal det på vanleg måte gjerast unntak frå innsyn for desse opplysningane etter offentleglova § 13.

8.11 Unntak for opplysningar som kan lette gjennomføringa av straffbare handlingar Offentleglova § 24 tredje ledd fyrste punktum gir høve til å gjere unntak for opplysningar når det er påkravd av di innsyn ville lette gjennomføringa av straffbare handlingar. Eit tilsvarande unntak fanst i offentlegheitslova 1970. Unntaket gjeld opplysningar, ikkje heile dokument.

For at det skal kunne gjerast unntak etter denne føresegna må for det fyrste dei aktuelle opplysningane vere av ein slik karakter at dei er nyttige ved utføring av straffbare handlingar. For det andre må det vere ei viss fare for at opplysningane faktisk vil bli brukte på denne måten. Det er ikkje noko vilkår at den som ber om innsyn kan mistenkjast for å skulle bruke opplysningane til kriminelle føremål, men opplysningane må objektivt sett kunne brukast slik.

Kjerneområdet for unntaket er opplysningar om konkrete sikringstiltak eller detaljert informasjon om vaktrutinar, alarmanlegg osv. Generell og nøytral informasjon om byggjemateriale, rominndeling, storleik osv. vil som regel ikkje vere omfatta av unntaket, sjølv om dette kan vere til hjelp ved straffbare handlingar. For detaljerte teikningar av bygg og

liknande vil det vere avgjerande kva bygg det er tale om. Til dømes vil det vere lite behov for å gjere unntak for detaljerte teikningar av vanlege kontorbygg, medan dette kan stille seg annleis for bygg som inneheld store verdiar eller som kan vere utsette for sabotasje. Detaljerte opplysningar om sikring av informasjonssystem i IKT-anlegg tilhøyrande forvaltninga kan også etter omstenda vere omfatta av dette unntaket.

Føresegna kan vidare gi høve til å gjere unntak for opplysningar som kan gjere utanforståande oppmerksame på moglegheita for å utføre ei straffbar handling. Dette kan til dømes dreie seg om opplysningar om tidspunkt for pengetransportar, detaljerte opplysningar om kvar det finst våpen, detaljerte opplysningar om kvar sjeldne fugleartar finst og liknande.

Føresegna vil ikkje gi høve til å gjere unntak for opplysningar som er tilgjengelege frå andre og like pålitelege kjelder. Det er ikkje avgjerande at det er enklare å skaffe seg tilgang til opplysningane gjennom innsyn hos forvaltninga.

Spørsmålet om det er høve til å nekte innsyn må avgjerast ut frå situasjonen på tidspunktet da innsynskravet blir avgjort. Dette inneber at det til dømes ikkje vil kunne gjerast unntak for opplysningar om kontrollrutinar etter at rutinane er endra slik at opplysningane er forelda, med mindre opplysningane kan seie noko om dei nye rutinane.

8.12 Unntak for opplysningar som kan utsetje enkeltpersonar for fare Etter offentleglova § 24 tredje ledd andre punktum fyrste alternativ er det høve til å gjere unntak for opplysningar når dette er påkravd av di innsyn ville utsetje enkeltpersonar for fare. Noka tilsvarande føresegn fanst ikkje i offentlegheitslova 1970, men slike opplysningar som er omfatta av denne føresegna vil etter omstenda vere omfatta av teieplikt.

Dette unntaket gir for det fyrste eit organ høve til å verne om kjeldene sine, til dømes dersom ei kjelde elles kunne bli utsett for represaliar eller fare dersom identiteten hans eller hennar vart kjend. Unntaket vil ikkje berre verne om dei som har gitt opplysningar direkte til forvaltninga, men også om kjelda og dei enkelte vidareformidlarane når opplysningane har gått gjennom fleire ledd.

Unntaket gjeld også utanom kjeldevernsituasjonar. Det kan såleis brukast på alle opplysningar der innsyn vil utsetje ein enkeltperson for fare, uavhengig av kor opplysningane kjem frå. Til dømes vil det vere høve til unntak der forvaltninga sit på opplysningar om at ein enkeltperson har stelt seg på ein slik måte at han kan bli utsett for represaliar frå eit kriminelt miljø eller frå regimet i ein diktaturstat. Unntaket vil gjelde uavhengig av kor personen som skal vernast oppheld seg og uavhengig av frå kven faren trugar. Føresegna må likevel tolkast slik at ho ikkje gir noko vern i tilfelle der risikoen går ut på at enkeltpersonar kan bli utsette for ei straffeforfølging eller liknande der forfølginga og moglege reaksjonar må reknast som legitime også ut frå norske tilhøve, til dømes der saka gjeld opplysningar om narkotikalovbrot i utlandet.

8.13 Unntak for opplysningar som kan lette gjennomføring av handlingar som kan skade delar av miljøet som er særleg utsette eller truga av utrydding Etter offentleglova § 24 tredje ledd andre punktum andre alternativ er det høve til å gjere unntak for opplysningar når det er påkravd av di innsyn vil lette gjennomføringa av handlingar som kan skade delar av miljøet som er særleg utsette, eller som er truga av utrydding. Eit tilsvarande unntak fanst i offentlegheitslova 1970.

Dette unntaket vil dels overlappe unntaket i § 24 tredje ledd fyrste punktum. Det finst likevel ein del miljøskadelege handlingar som ikkje er straffbare, slik at unntaket i tredje ledd fyrste punktum ikkje kan brukast. Dette blir vareteke gjennom unntaket i § 24 tredje ledd andre punktum andre alternativ.

8.14 Unntak i tilsetjingssaker m.m. – søkjarlister

8.14.1 Unntak for dokument i sak om tilsetjing eller forfremjing i offentleg teneste Etter offentleglova § 25 fyrste ledd kan det gjerast unntak frå innsyn for dokument i sak om tilsetjing eller forfremjing i offentleg teneste. Eit tilsvarande unntak fanst i offentlegheitslova 1970. Unntakshøvet gjeld heile dokument.

Unntaket vil gjelde for saker om tilsetjing eller forfremjing i alle verksemder som er omfatta av offentleglova, medrekna sjølvstendige retts-

subjekt som er omfatta av lova etter § 2 fyrste ledd bokstav c eller d.

Føresegna i offentleglova § 25 fyrste ledd avgrensar ikkje retten ein søkjar til ei stilling har til innsyn i dokumenta i tilsetjingssaka etter forvaltningslova og forvaltningslovforskrifta.

Unntaket gjeld berre der siktemålet med saka er å avgjere om ein eller fleire personar skal tilsetjast eller forfremjast. Alle typar tilsetjingar, inkludert mellombelse stillingar, er omfatta av føresegna. Det er eit krav at det dreiar seg om ei stilling; tildeling av enkeltståande oppdrag eller av stipend er ikkje omfatta.

Dokument i andre personalsaker, til dømes om permisjon, oppseiing eller avskil, kan det ikkje nektast innsyn i med heimel i denne føresegna. Opplysningar i slike saker kan likevel etter omstenda falle innanfor andre unntaksføresegner, til dømes § 13 fyrste ledd eller § 23 fyrste ledd.

Eit vidare vilkår for unntak etter § 25 fyrste ledd er at dokumentet det skal gjerast unntak for gjeld ei konkret sak om tilsetjing eller forfremjing. Generelle retningsliner om korleis ein går fram i slike saker fell utanfor dette unntaket. Unntaket gir heller ikkje høve til å nekte innsyn i dokument om førebuing eller oppfølging av ei sak om tilsetjing eller forfremjing, til dømes dokument om oppretting av ein stillingsheimel eller budsjettdokument med opplysningar om tilsetjingar.

Unntakshøvet omfattar i utgangspunktet alle dokument i saka utanom søkjarlista, som er særskilt regulert i andre ledd, jf. punkt 8.14.3. Det vil såleis vere høve til å gjere unntak frå innsyn både for søknadar, referat frå intervju, vurderingar av søkjarane og innstillinga.

Sjølve vedtaket om tilsetjing eller forfremjing og den endelege arbeidsavtala er likevel ikkje omfatta av unntaket. Dette er ei innsnevring av unntakshøvet i høve til den tilsvarande føresegna i offentlegheitslova 1970. I Ot.prp. nr. 102 (2004-2005) vart det lagt til grunn at unntaket skulle ha same rekkjevidde som i den gamle lova. Fleirtalet i Stortingets justiskomité var ikkje samd i dette og meinte at endeleg vedtak om tilsetjing og endeleg arbeidsavtale ikkje skulle vere omfatta av unntaket, jf. Innst. O. nr. 74 (2005-2006) s. 14. Dette er avgjerande for tolkinga. Utkast til tilsetjingsvedtak og arbeidsavtaler vil det derimot kunne nektast innsyn i.

Det er ikkje noko vilkår for å gjere unntak etter § 25 fyrste ledd at det må vere fare for at innsyn kan skade tilsetjings- eller forfremjingsproses-

sen. Føresegna stiller på den andre sida heller ikkje opp noko forbod mot å gi innsyn, og det skal difor vurderast etter meirinnsynsregelen i § 11 om innsyn likevel skal givast, dersom opplysningane ikkje er underlagde teieplikt.

8.14.2 Nominasjonsvedtak og røysteresultat ved utnemning av biskop I offentleglova § 25 tredje ledd er det bestemt at unntaket i fyrste ledd ikkje gjeld for nominasjonsvedtak og røysteresultat ved utnemning av biskop. Noka tilsvarande føresegn fanst ikkje i offentlegheitslova 1970.

Framgangsmåten ved bispeutnemning skil seg frå alle andre tilsetjingsprosessar i det offentlege, gjennom at det skjer avstemmingar mellom til dømes biskopar, professorar ved teologiske fakultet, prostar og prestar i det aktuelle bispedømet før det blir teke endeleg avgjerd. I utgangspunktet gjeld dei same innsynsreglane ved slike utnemningar som i andre tilsetjingssaker, men etter tredje ledd kan det ikkje gjerast unntak for nominasjonsvedtak og røysteresultat. Desse dokumenta vil vise kven som er kandidatar til embetet og opplysningar som deira alder, stilling og bustad. Nomineringar med rangering og sjølve avstemmingsresultata frå kvar av gruppene med røysterett vil alltid vere offentlege. Andre dokument i slike tilsetjingssaker, som grunngivingar og vurderingar av kandidatane, samt enkeltrøyster og utsegner frå enkeltpersonar, vil derimot vere omfatta av unntakshøvet etter offentleglova § 25 fyrste ledd.

8.14.3 Innsyn i søkjarlister Søkjarlista, det vil seie eit dokument som gir ei oversikt over kven som har søkt på ei stilling, er eit dokument i ei sak om tilsetjing og fell difor i utgangspunktet innanfor unntaket i offentleglova § 25 fyrste ledd.

Offentleglova § 25 andre ledd fyrste punktum slår likevel fast at unntaket i fyrste ledd ikkje gjeld søkjarlister. Etter offentleglova § 25 andre ledd andre punktum skal organet snarast etter at søknadsfristen er ute, setje opp ei søkjarliste som skal innehalde namn, alder, stilling eller yrkestittel og bustad- eller arbeidskommune for kvar enkelt søkjar. Dette er det einaste dømet på at lova pålegg forvaltninga å utarbeide eit dokument av eige tiltak. Ein tilsvarande regel om søkjarliste fanst i offentlegheitslova 1970. Plikta til å utarbeide søkjarliste gjeld for alle organ som er omfatta av lova, medrekna sjølvstendige rettssubjekt som er omfatta av lova etter § 2 fyrste ledd bokstav c eller d. Søkjarlista som

skal setjast opp etter offentleglova § 25 andre ledd må haldast åtskilt frå den såkalla utvida søkjarlista som skal setjast opp etter forvaltningslovforskrifta. Sistnemnde søkjarliste inneheld fleire opplysningar om den enkelte søkjar enn søkjarlista etter offentleglova. Berre partane i tilsetjingssaka (søkjarane) har rett til innsyn i den utvida søkjarlista.

Det skal alltid utarbeidast ei søkjarliste. Dette gjeld sjølv om organet har sett arbeidet med tilsetjingssaka bort, til dømes til eit konsulentfirma. Også der det er høve til å gjere unntak for opplysningane om alle kandidatane til stillinga, jf. nedanfor, skal det setjast opp ei liste som skal vise talet på søkjarar og kva for kjønn dei har, jf. offentleglova § 25 andre ledd sjuande punktum.

At søkjarlista skal setjast opp snarast inneber at dette normalt skal skje innan 2-3 dagar etter at søknadsfristen er gått ut. Dersom det er svært mange søkjarar, eller det føreligg andre særlege omstende, kan dette føre til at forvaltningsorganet må få nokre fleire dagar til å utarbeide lista. Så snart lista er utarbeidd er det innsynsrett i ho.

I utgangspunktet skal søkjarlista innehalde namnet på alle søkjarane som ikkje har trekt søknaden sin før lista blir gjort offentleg fyrste gong. Etter offentleglova § 25 andre ledd tredje punktum kan det likevel gjerast unntak frå innsyn for opplysningar om ein søkjar dersom søkjaren sjølv ber om det. Føresegna gjev forvaltninga ein rett, men inga plikt, til å nekte innsyn i opplysningane, og meirinnsyn må vurderast på vanleg måte. Etter andre ledd fjerde punktum skal det ved vurderinga av om ei oppmoding frå ein søkjar skal takast til følgje, leggjast vekt på om det knyter seg særleg offentleg interesse til stillinga.

Det må i vurderinga av om ei slik oppmoding skal takast til følgje leggjast vekt på den generelle interessa ålmenta har i innsyn i saka, rekrutteringsomsyn og personvernomsyn. Vurderinga skal vidare skje konkret for kvar enkelt søkjar og dei grunnane desse oppgir for ikkje å bli førde opp på søkjarlista.

Moment som kan tale for å gjere unntak frå innsyn vil ha samanheng med søkjaren sitt behov for at det ikkje blir kjent at denne har søkt ei ny stilling. Ei generell misnøye med at søknaden blir kjent er ikkje tilstrekkeleg, det må føreliggje særskilde omstende og påvisast at innsyn vil kunne føre til meir konkrete skader eller ulemper. Dersom ein søkjar er sjølvstendig næringsdrivande eller bedriftsleiar, og det til dømes vil kunne medføre redusert kundetilfang for verksemda eller gjere det vanske-

leg å få tilgang til naudsynt kapital dersom det blir kjent at vedkomande kan kome til å avvikle verksemda eller slutte som leiar, kan det vere grunnlag for å halde opplysningane om vedkomande utanom søkjarlista. For leiarar i offentleg sektor kan det òg vere grunnlag for å ta til følgje oppmodingar om ikkje å føre namnet opp på den offentlege søkjarlista, til dømes der verksemda vedkomande leier er under omstilling eller omorganisering, slik at det kan skape ekstra uro dersom det blir kjent at leiaren søkjer ny stilling.

Dersom det knyter seg særleg offentleg interesse til den aktuelle stillinga, skal det mykje til for at det kan vere aktuelt å ta ei oppmoding om ikkje å bli ført opp på søkjarlista til følgje. Døme på slike stillingar er departementsråd, direktør for statlege direktorat, fylkesmann, rådmann i kommunar og leiarar i offentlege verksemder utskild frå den sentrale forvaltninga, som helseføretaka og dei ulike omboda.

Etter offentleglova § 25 andre ledd femte punktum skal det i utlysinga av stillinga gjerast oppmerksam på at opplysningar om søkjaren kan bli offentleggjorde, sjølv om ein har oppmoda om ikkje å bli ført opp på den offentlege søkjarlista.

Blir ei slik oppmoding om ikkje å bli ført opp på søkjarlista ikkje teke til følgje, skal søkjaren etter offentleglova § 25 andre ledd sjette punktum varslast om dette. Søkjaren bør i så fall givast slik varsel før søkjarlista blir offentleggjort fyrste gang, slik at vedkomande får moglegheit til å trekkje søknaden med slik verknad at opplysningane om han ikkje kjem med på den offentlege søkjarlista. Det skal alltid gå fram av søkjarlista kor mange søkjarar det har vore, og kva kjønn dei har, jf. offentleglova § 25 andre ledd sjuande punktum. Her skal ein rekne med alle søkjarane, sjølv om andre opplysningar om ein eller fleire søkjarar etter oppmoding ikkje er å finne på søkjarlista. Søkjarlista vil såleis alltid vise det totale talet på søkjarar og deira kjønn.

Føresegnene i offentleglova § 25 andre ledd fjerde, femte og sjette punktum var ikkje med i framlegget i Ot.prp. nr. 102 (2004-2005), men kom inn under stortingshandsaminga, jf. Innst. O. nr. 74 (2005-2006) s. 14-15.

8.15 Unntak for eksamenssvar, eksamensoppgåver o.l. Etter offentleglova § 26 fyrste ledd fyrste punktum kan det gjerast unntak for svar til eksamen eller liknande prøve og innleverte utkast til

konkurranse og liknande. Tilsvarande unntak fanst i offentlegheitslova 1970. Unntakshøvet gjeld heile dokument.

Liknande prøver som eksamen kan til dømes vere teoriprøver i samband med at ein tek førarkort eller avsluttande prøve i norskkurs for innvandrarar. Utkasta til konkurransar som er omfatta av unntaket kan typisk vere modellar til arkitektkonkurransar, litteraturstykke, skulpturar, handverk osv.

Etter offentleglova § 26 fyrste ledd andre punktum kan det gjerast unntak for eksamensoppgåver eller oppgåver til liknande prøver, samt konkurranseoppgåver og liknande, inntil eksamen eller anna prøve er gjennomført eller konkurransen er lyst ut. Det fanst ikkje noko tilsvarande unntak i offentlegheitslova 1970, men det vart også under den lova lagt til grunn at det kunne nektast innsyn i slike dokument. Unntakshøvet gjeld heile dokument.

Oppgåver som er gitte eller lyste ut er ikkje omfatta av unntaket etter at prøva er halde eller konkurransen er lyst ut. Utkast til oppgåver som ikkje blir gitte eller lyste ut på det aktuelle tidspunktet, vil vere omfatta av unntakshøvet inntil dei blir gitte eller lyste ut. Også oppgåver som blir gitte og samla inn att etter at prøva er avslutta vil det kunne gjerast unntak for, dersom dei skal brukast på nytt.

8.16 Unntak for karakterar og vitnemål Etter offentleglova § 26 fyrste ledd tredje punktum kan det gjerast unntak frå innsyn for karakterar og vitnemål frå utdanning. Noko tilsvarande unntak fanst ikkje i offentlegheitslova 1970. Det vart likevel lagt til grunn at karakterar og vitnemål frå grunnskulen og vidaregåande opplæring i utgangspunktet var omfatta av teieplikta etter forvaltningslova § 13 nr. 1.

Unntaket omfattar karakterar og vitnemål frå grunnskule, vidaregåande skule og høgare utdanning. I tillegg til sjølve karakterane omfattar unntaket dei vurderingane som er gjorde av eleven eller kandidaten. Både endelege karakterar og vurderingar, samt karakterar frå enkelteksamenar og prøver, er omfatta.

8.17 Unntak for opplysningar rundt tildeling av prisar og liknande Etter offentleglova § 26 andre ledd fyrste punktum kan det gjerast unntak frå innsyn for opplysningar om kven som skal få ein pris, eit heidersteikn eller liknande inntil utdelinga har funne stad. Unntaket gjeld opplysningar, ikkje heile dokument.

Etter offentleglova § 26 andre ledd andre punktum kan det vidare gjerast unntak for opplysningar om kven som har vore vurdert for ein pris, eit heidersteikn eller liknande, òg etter at utdelinga er gjennomført. Dette unntaket omfattar dei opplysningane og vurderingane forvaltninga har utarbeidd eller motteke om kandidatane, så langt dette ikkje er gjort kjent gjennom grunngivinga for tildelinga.

Offentlegheitslova 1970 hadde ingen føresegner som svarar til offentleglova § 26 andre ledd. Slike opplysningar som er omfatta av desse unntaka vil likevel etter omstenda vere underlagde teieplikt.

8.18 Unntak for personbilete innteke i personregister Etter offentleglova § 26 tredje ledd fyrste punktum kan det gjerast unntak for personbilete som er teke inn i eit personregister. Eit tilsvarande unntak fanst i offentlegheitslova 1970.

Med personregister er det meint register der personbilete er lagra systematisk slik at ein kan finne att bileta til enkeltpersonar. Typiske eksempel er førarkortregister og passregister. Unntaket gjeld ikkje der personbilete finst hos organet, men ikkje er teke inn i eit personregister, til dømes der eit bilete er lagt ved ein søknad.

Åndsverklova § 45 c fyrste ledd bestemmer at fotografi av ein person som hovudregel ikkje kan visast offentleg utan samtykke frå den som er fotografert. Vernet gjeld i levetida til personen og 15 år frå slutten av dødsåret hans. Så lenge dette vernet varar bør det ikkje praktiserast meirinnsyn for bilete det kan gjerast unntak for etter offentleglova § 26 tredje ledd fyrste punktum, dersom ikkje eit av vilkåra etter åndsverklova § 45 c fyrste ledd for å vise biletet offentleg ligg føre.

8.19 Unntak for opplysningar som er innhenta ved vedvarande eller regelbunde gjenteke personovervaking Etter offentleglova § 26 tredje ledd andre punktum kan det gjerast unntak for opplysningar som er innhenta ved vedvarande eller regelbunde gjenteke personovervaking. Eit tilsvarande unntak fanst i offentlegheitslova 1970, men der var unntakshøvet knytt til heile dokument. Unntaket omfattar opplysningar innhenta ved all slags overvaking, til dømes fjernsynsovervaking, lydopptak, registrering gjennom sensorar og personleg overvaking. For at det skal vere aktuelt med unntak må ein kunne identifisere ein eller fleire personar gjennom opplysningane som er komne inn gjennom overvakinga. Personovervakinga må vere vedvarande eller regelbunde gjenteke. Døme er videoovervaking av offentlege stader eller av bygningar, langvarige lydopptak, som telefonavlytting, automatisk trafikkontroll der ein kan identifisere personane og langvarig spaning på personar. Ein kan ikkje etter denne føresegna gjere unntak for lydopptak og bilete som identifiserer personar, men som korkje er utført vedvarande eller gjenteke regelbunde.

Meirinnsyn må vurderast òg i slike tilfelle, men vil sjeldan vere aktuelt for slike opplysningar som det her er tale om.

8.20 Unntak for opplysningar om forskingsidear og forskingsprosjekt Etter offentleglova § 26 fjerde ledd kan det gjerast unntak frå innsyn for opplysningar om forskingsidear og forskingsprosjekt i sak som gjeld økonomisk stønad eller rådgjeving frå det offentlege i samband med forskingsprosjekt. Noko tilsvarande unntak fanst ikkje i offentlegheitslova 1970.

Med forskingsidear er meint både presentasjonar av tema som nokon lanserer som aktuelle å forske på og meir konkrete planar der ein skildrar kva ein ynskjer å oppnå og liknande. Opplysningar som gjeld sjølve forskingsprosjekta vil mellom anna omfatte førebelse forskingsresultat, metodar ein nyttar, finansieringskjeldene og meir detaljerte skildringar av framgangsmåtane og liknande. Unntaket vil omfatte begge desse gruppene av opplysningar, men derimot ikkje opplysningar som berre seier at eit bestemt forskingsprosjekt eksisterer, utan at det går fram noko meir konkret rundt prosjektet.

Det er ikkje noko krav om at ein forskingsidé eller eit forskingsprosjekt

skal ha nokon form for økonomisk verdi for at unntaket skal gjelde. Denne unntaksføresegna skal nettopp omfatte opplysningar som ikkje er omfatta av reglane om teieplikt etter forvaltningslova § 13 fyrste ledd nr. 2 om næringsopplysningar, der det er krav om at det må vere fare for økonomisk tap om opplysningane blir gitte ut for at dei skal vere omfatta av teieplikt. Ofte vil ikkje den eventuelle økonomiske verdien av forsking vise seg før etter lang tid. Eit typisk døme er grunnforsking. På den andre sida skal unntaket sjølvsagt omfatte forskingsprosjekt som det alt er knytt økonomisk verdi til.

Unntaket gjeld berre når opplysningar om forskingsidear og forskingsprosjekt inngår i ei sak som gjeld økonomisk stønad eller rådgjeving frå det offentlege i samband med eit forskingsprosjekt. Dersom slike opplysningar går fram av andre typar saker, gjeld ikkje dette unntaket.

Når det fyrst ligg føre ei sak om økonomisk stønad eller rådgjeving i samband med ein forskingsidé eller eit forskingsprosjekt, vil unntaket gjelde uavhengig av kva slags dokument opplysningane går fram av, så lenge det aktuelle dokumentet inngår i ei slik sak. Til dømes vil unntaket framleis gjelde dersom slike opplysningar frå søknaden er siterte i eit anna dokument.

Unntaket gjeld vidare uavhengig av kva slags offentleg organ det blir søkt om stønad eller bede om råd frå. Til dømes kan dette vere statleg åtte organ som Noregs forskingsråd eller Innovasjon Noreg, ein utdanningsinstitusjon, ein kommune eller eit sjølvstendig rettssubjekt elles som er omfatta av offentleglova.

Føresegna gjev berre høve til å gjere unntak for dei opplysningane i eit dokument som gjeld forskingsidear eller forskingsprosjekt. Dersom det skal gjerast unntak for heile dokument, må anten heile dokumentet innehelde slike opplysningar eller eit av vilkåra i § 12 må vere oppfylt.

Plikta til å vurdere meirinnsyn etter offentleglova § 11 gjeld på vanleg måte for opplysningar som det kan nektast innsyn i etter offentleglova § 26 fjerde ledd. Føremålet med dette unntaket tilseier likevel at meirinnsyn som oftast ikkje vil vere aktuelt, med mindre den aktuelle forskaren sjølv erklærer at vedkomande ikkje har noko imot offentleggjering, eller andre særskilde omsyn tilseier innsyn. Meirinnsyn vil vere meir aktuelt etter at det aktuelle forskingsprosjektet er avslutta.

8.21 Unntak i offentlegforskrifta for visse dokument og journalar I offentlegforskrifta § 9 er det fastsett nokre unntak frå innsynsretten ut over dei som følgjer av sjølve offentleglova. Nokre av unntaka gjeld både dokument og journalar, medan andre berre gjeld dokument eller journalar.

Etter offentlegforskrifta § 9 fyrste ledd kan det gjerast unntak frå innsyn i dokument og journalar som er avleverte til eit arkivdepot når originalane er i så dårleg stand at dei ikkje toler handtering eller kopiering, eller arkivordninga gjer det urimeleg arbeidskrevjande å finne journalen eller dokumentet, eller å sikre at opplysningar som er underlagde teieplikt eller graderte opplysningar ikkje blir leverte ut. Noko tilsvarande unntak fanst ikkje i offentlegheitslova 1970 eller i forskrifta til lova. Unntaket gjeld heile dokument og journalar.

Dette unntaket gjeld berre når det blir kravd innsyn i arkivdepot og berre for dokument og journalar som er avleverte dit. Arkivdepotet sine eigne dokument og journalar fell utanfor unntaket.

Unntaket omfattar for det fyrste tilfelle der originalane er i så dårleg stand at dei ikkje toler handtering eller kopiering. Vilkåret er oppfylt der det er ei reell fare for at materialet vil bli skadd eller sterkt slitt ved handtering eller kopiering. Dersom denne faren berre er til stades ved kopiering eller liknande handtering, men ikkje ved gjennomlesing, vil det vere rett til innsyn gjennom personleg oppmøte i arkivdepotet. Det vil vere høve til å utøve meirinnsyn, men slik unntaksvilkåra er utforma er det vanskeleg å tenkje seg at det vil vere særleg aktuelt.

For det andre er det høve til å gjere unntak der arkivordninga gjer det urimeleg arbeidskrevjande å finne dokumenta eller journalane eller å sikre at opplysningar som er underlagde teieplikt eller graderte opplysningar ikkje blir leverte ut. Dersom det fyrst blir gjort unntak i desse situasjonane, vil det ikkje vere aktuelt med noka form for innsyn. Dette alternativet tek sikte på situasjonar der eit arkiv inneheld store mengder dokument og journalar som enno ikkje er ordna og katalogiserte, til dømes av di avlevering av materialet i uordna stand til arkivdepotet nett har funne stad. I slike situasjonar kan det vere naudsynt å leite gjennom eit stort materiale for å finne det innsynskravet gjeld og deretter vurdere mogleg teieplikt. Sidan vurderinga av teieplikt ofte krev at fleire dokument blir sett i samanheng, vil det vere svært vanskeleg å gjennomføre ei forsvarleg vurdering av teiepliktspørsmålet før arkivet

er ordna. Etter kvart som arkivet blir ordna og katalogisert, vil det ikkje lenger vere høve til å bruke dette unntaket. Det skal i prinsippet vurderast meirinnsyn, men det vil vere lite aktuelt å utøve meirinnsyn slik unntaksvilkåra er utforma.

Føresegna i offentlegforskrifta § 9 andre ledd gjeld unntak for tilbod og protokollar i sak om kjøp av flyrutetenester. Det er gjort greie for denne i punkt 8.8.4 ovanfor.

Offentlegforskrifta § 9 tredje ledd fastslår at det kan gjerast unntak frå innsyn i dokument som gjeld saker hos Etterretningstenesta og hos Politiets Tryggingsteneste (PST) og frå innsyn i journalar hos desse organa. Det fanst eit tilsvarande unntak i forskrifta til offentlegheitslova 1970. Unntaket gjeld heile dokument og journalar. Svært ofte vil informasjonen hos Etterretningstenesta og hos Politiets tryggingsteneste vere gradert eller underlagt teieplikt av andre årsaker, og dermed skal det gjerast unntak frå innsyn etter offentleglova § 13. Det kan òg vere aktuelt å gjere unntak for dokument hos desse organa etter offentleg-lova § 21, av omsyn til nasjonale tryggingsomsyn eller forsvaret av landet.

Unntaket i offentlegforskrifta § 9 tredje ledd gjeld uavhengig av innhaldet i dokumentet eller journalen. Dokumenta eller journalane treng ikkje vere knytte til enkeltsaker. Unntaket vil også gjelde for dokument som er sendte over frå Etterretningstenesta eller PST til eit anna organ, eller har hamna hos andre organ ved ein feil. Unntaket gjeld også for dokument som er utarbeidde til bruk for Etterretningstenesta eller PST av andre forvaltningsorgan, både hos det andre forvaltningsorganet og hos Etterretningstenesta eller PST. Dokument hos Etterretningstenesta eller PST som har ei perifer tilknyting til verksemda deira, til dømes dokument i høyringssaker eller eit dokument som er sendt dei til orientering, vil derimot ikkje vere omfatta av unntaket.

Dersom den aktuelle informasjonen ikkje er gradert eller underlagt teieplikt på anna grunnlag, skal det vurderast meirinnsyn på vanleg måte etter offentleglova § 11 for dokument og journalar som er omfatta av unntaket i offentlegforskrifta § 9 tredje ledd. Ein må i slike samanhengar vere merksam på at reint administrative dokument som reiserekningar o.l. kan innehalde informasjon som røpar sensitive opplysningar. Dersom innsynskravet gjeld reine høyringsuttaler eller andre tilhøve som ikkje direkte gjeld saker desse organa arbeider med, vil det ikkje vere nokon grunn til å gjere unntak, og det bør følgjeleg utøvast meirinnsyn i slike tilfelle.

Etter offentlegforskrifta § 9 fjerde ledd kan det for det fyrste gjerast unntak frå innsyn i journalinnføringar og dokument i enkeltsaker hos Meklingsnemnda for arbeidstakaroppfinningar. Offentlegheitslova 1970 gjaldt ikkje for Meklingsnemnda for arbeidstakaroppfinningar.

Det er berre journalinnføringar og dokument som gjeld enkeltsaker som er omfatta av unntaket, ikkje dokument som gjeld generelle saker. Unntakshøvet etter føresegna gjeld vidare berre hos Meklingsnemnda for arbeidstakaroppfinningar. Blir dokument i meklingssaker oversende til andre organ som er omfatta av offentleglova, gjeld ikkje unntakshøvet etter denne føresegna der.

Vidare kan det etter offentlegforskrifta § 9 fjerde ledd gjerast unntak for dokument og journalinnføringar i enkeltsaker etter utlendingslova, pasientskadelova og statsborgarlova. Tilsvarande unntak for saker etter utlendingslova og statsborgarlova fanst i forskrifta til offentlegheitslova 1970, men ikkje for saker etter pasientskadelova. Unntaket gjeld berre enkeltsakar, og omfattar ikkje generelle saker eller generell praksis på desse saksfelta. Unntaket gjeld hos alle organ som har, utarbeider eller mottek dokument i enkeltsaker på desse saksfelta.

Etter offentlegforskrifta § 9 femte ledd kan det gjerast unntak frå innsyn for journalinnføringar i enkelte sakstypar.

Etter § 9 femte ledd bokstav a gjeld dette i enkeltsaker om adopsjon, ekteskap, partnarskap, separasjon, skilsmål, farskap, nedstamming, barnefordeling og bidrag. Tilsvarande unntak fanst i forskrifta til offentlegheitslova 1970. Unntaket for journalinnføringar vil hindre at det blir kjent kva for enkeltpersonar som er involverte i slike saker. For dokument i slike saker er det ikkje gitt særlege reglar i forskrifta. Unntak i slike dokument må vurderast ut frå dei vanlege reglane i offentleglova.

§ 9 femte ledd bokstav b seier at unntakshøvet gjeld for journalinnføringar i enkeltsaker som gjeld konsulær bistand frå utanrikstenesta. Eit tilsvarande unntak fanst i forskrifta til offentlegheitslova 1970. Dette unntaket vil omfatte journalinnføringar i saker der personar som har fått problem i utlandet får bistand frå utanrikstenesta.

Etter § 9 femte ledd bokstav c kan det gjerast unntak frå innsyn for journalinnføringar i enkeltsaker etter barnevernlova, lov om sosiale tenester, lov om psykisk helsevern og verjemålslova. Tilsvarande unntak fanst i forskrifta til offentlegheitslova 1970. Unntaket vil hindre at det blir kjent

kva for enkeltpersonar som er involverte i slike saker. For dokument i saker etter desse lovene er det ikkje gitt særlege reglar i forskrifta. Unntak i slike dokument må vurderast ut frå dei vanlege reglane i offentleglova.

Etter forskrifta til offentlegheitslova 1970 kunne det gjerast unntak frå innsyn for fleire typar journalar enn det offentlegforskrifta § 9 opnar for. På bakgrunn av dette er det gitt ein overgangsregel i offentlegforskrifta § 12 andre ledd, der det blir slått fast at for organ der det tidlegare kunne gjerast heilt eller delvis unntak frå innsyn i journalen, gir ikkje offentleglova rett til innsyn i journalinnføringar som vart gjorde før lova tok til å gjelde (1. januar 2009).

Overgangsregelen gjeld berre for journalar. Det gjeld ingen tilsvarande overgangreglar for dokument det tidlegare kunne gjerast unntak for, men som det ikkje kan gjerast unntak for etter offentleglova.