Borgarting: sluttoppgjør i jernbaneentreprise og kontraktstolkning

BORGARTING LAGMANNSRETT

Ingen begrensninger i adgangen til offentlig gjengivelse

DOM

Sagt: 28.06.2013 i Borgarting lagmannsrett,

Saksnr.: 12-205647ASD-BORG/01

Dommarar: Lagdommar Halvard Leirvik Lagmann Ellen Mo Ekstraordinær lagdommar Magne Spilde

I Anke Ankande part Veidekke Entreprenør AS Advokat Peter Vagle

Ankemotpart Staten v/ Samferdsledepartementet Advokat Eirik Aass

II Avleia anke Ankemotpart Staten v/ Samferdsledepartementet Advokat Eirik Aass

Ankande part Veidekke Entreprenør AS Advokat Peter Vagle

Saka gjeld tvist om sluttoppgjeret for to entrepriseavtalar om bygging av jarnbane.

På strekninga mellom Lysaker og Sandvika er det med Jernbaneverket som byggherre laga nytt dobbeltspor for jarnbane. Store deler av det nye dobbeltsporet går i tunnel. Utbygginga blei delt på fire ulike entrepriseavtalar. Kvar entrepriseavtale gjaldt ein nærmare avgrensa del av strekninga. Veidekke Entreprenør AS (seinare: "Veidekke") blei valt som entreprenør for to av dei fire avtalane. Tvisten gjeld desse to avtalane.

Den 14. mars 2007 inngjekk Jernbaneverket og Veidekke avtale omtalt om LS 02 (Underbygging Skallum, kontraktsnummer K-001463).

Den 18. april 2007 inngjekk Jernbaneverket og Veidekke avtale omtalt om LS 01 (Underbygging Lysaker vest, kontraktsnummer K-001462).

Begge avtalane er entrepriseavtalar basert på standarden NS 8405. Det var Jernbaneverket som hadde ansvaret for prosjektering, medan Veidekke skulle prisa og utføra det som var skildra i kontraktane.

Den 15. desember 2009 tok Veidekke ut stemning for Asker og Bærum tingrett med krav om fastsettingsdom for at selskapet ikkje skulle bli ilagt dagbot knytt til nærare definerte milepælar i LS 01 og LS 02. Det blei i stemninga vidare kravd fullbyrdingsdom for at Veidekke skulle motta eit beløp fastsett etter rettens skjønn. Som grunnlag for betalingskravet blei det vist til at Veidekke meinte å ha krav på tilleggsvederlag ut frå ulike omstende under kontraktane. Saksøkt var staten v/Samferdsledepartementet, som riktig saksøkt på vegne av Jernbaneverket.

Under saksførebuinga for tingretten drøfta partane eit mogleg forlik. I desse drøftingane blei det også trekt inn andre omtvista krav mellom partane enn dei som var omfatta av saka for tingretten. Dagen før hovudforhandling, den 11. august 2011, inngjekk partane forliksavtale. Forliksavtalen har slik ordlyd:

1. Partene inngikk hhv. 18. april 2007 og 14. mars 2007 to avtaler knyttet til tunnelprosjektet Lysaker – Sandvika, LS 01, Underbygning Lysaker vest, kontraktsnr. K-001462, og LS 02, Underbygning Skallum, kontraktsnr. K-
2. Veidekke reiste ved stevning av 15. desember 2009 søksmål ved Asker og Bærum tingsrett som gjaldt to krav som berørte begge kontraktene. Det har i tillegg vært øvrige uløste krav i tilknytning til begge kontraktene. Partene er enige om å løse de utestående tvistespørsmålene seg imellom slik det fremgår nedenfor.
3. Jernbaneverket betaler NOK 28.000.000 (tjueåttemillioner kroner) til Veidekke som fullt og endelig oppgjør for omtvistede krav under begge kontraktene. Vederlaget er eksklusive mva, men omfatter rente og prisstigning. Vederlaget

betales innen 1. september 2010.

1. Jernbaneverket vil ikke kreve dagmulkt under noen av kontraktene. Partene frafaller sin rett til å kreve regulering av rigg og drift for begge kontrakter.
2. Avtalen omfatter alle uavklarte KOEer frem til og med 1. juli 2010, for begge kontraktene.
3. Partene bærer hver sine kostnader i forbindelse med søksmålet. Kostander som avkreves av retten, dekkes med en halvdel hver. Partene begjærer i fellesskap søksmålet hevet som forlikt.

Den 1. september 2009 overtok Jernbaneverket det arbeidet som var utført under kontrakt LS 02. Arbeid utført under kontrakt LS 01 blei overtatt av Jernbaneverket 10. juni 2011.

Den 31. januar 2012 tok Veidekke ut nytt søksmål mot staten v/Samferdselsdepartementet. Søksmålet gjaldt sluttoppgjeret knytt til LS 01 og LS 02. Det samla kravet var på kr 7 603 115 og var fordelt på tre hovudpostar:

1. Krav om betaling av kostnadene for Veidekke ved leige av provisorisk nettstasjon for strøm til riggområde på Fornebu.
2. Krav om betaling av kr 800 000 basert på at Jernbaneverket ved oppgjeret under endringsordre nr 028 av 12. september 2008 hadde gjort frådrag i det godkjente tilleggsvederlaget ved at Jernbaneverket motrekna med ei dagbot på kr 800 000 knytt til milepæl nr. 3. Veidekke gjorde gjeldande at Jernbaneverket ved forliksavtalen 11. august 2011 hadde forplikta seg til å avstå frå motrekning, og at Jernbaneverket var forplikta til å betala på ny det som tidlegare var betalt ved motrekning.
3. Krav om betaling av kr 4 139 199, med tillegg av lønns- og prisstigning, knytt til tvist mellom partane om kva som var riktig avrekning av mengder for arbeid med vass-, frost- og brannsikring under LS 01 og LS 02.

Når det gjeld kravet om betaling for vass-, frost- og brannsikring, var partane usamde om tolkinga og bruken av måleregel 34.31 bokstav f i grunnlaget for konkurransen.

Usemja gjaldt korleis måleregelen skulle tolkast og brukast ved utmåling av vederlag for arbeid i tunnelen der denne har nisjar. At tunnelen har ein nisje, vil seia at veggen på den eine sida av tunnelen ikkje følgjer normalprofilen. Når det er ein nisje, er det ei fordjuping (holrom) som gjer at det innvendige arealet er større enn der tunnelen følgjer normalprofilen. Slike holrom/nisjar blir typisk brukt til plassering av nødvendig teknisk utstyr langs jarnbanesporet.

Ved sluttoppgjeret la Jernbaneverket til grunn at måleregelen skulle tolkast slik at Veidekke fekk betalt for mengder (areal) som faktisk var utført i sjølve nisjen (veggar og tak i fordjupinga/holrommet). Jernbaneverket betalte dessutan for mengder i hovudløpet til tunnelen, men gjorde då frådrag for areal der det p.g.a. nisje var avvik frå normalprofilen. Frådraget til Jernbaneverket blei sett lik den delen av normalprofilen der det ikkje var nokon bergvegg som skulle sikrast. Ved nisjen vil nemleg bergveggen på den eine sida av normalprofilen vera erstatta av veggane i sjølve nisjen.

Veidekke meinte på si side at måleregelen måtte tolkast slik at Veidekke hadde krav på vederlag utan noko frådrag i hovudløpet av tunnelen. Veidekke viste til at målregelen ikkje skildrar at det skal gjerast noko frådrag.

Asker og Bærum tingrett avsa 10. september 2012 dom med slik domsslutning:

1. Staten v/Samferdselsdepartementet dømmes til å betale Veidekke Entreprenør AS et beløp stort kr 290.950 – tohundreognittitusennihundreogfemti - , med tillegg av lovens rente fra 28. desember 2010 til betalng skjer.
2. Hver av partene bærer sine sakskostnader.

Veidekkes krav førte fram når det gjaldt betaling av kostnadene ved leige av nettstasjon til riggområdet på Fornebu. For dei to andre hovudpostane blei staten frifunne.

For nærare detaljar om sakstilhøvet viser lagmannsretten til tingrettens dom og til lagmannsrettens merknader nedanfor.

Veidekke anka dommen til Borgarting lagmannsrett med krav om betaling av beløp fastsett etter rettens skjønn, avgrensa oppover til kr 7 603 115 med tillegg av forseinkingsrente. Staten v/Samferdsledepartementet leverte avleia anke med krav om å bli frifunne fullt ut.

Ankeforhandling blei halde 30. og 31. mai 2013 i Borgarting lagmannsretts lokale. Begge partar var representert ved prosessfullmektig. Roar Tverå og Neal Alexander Nordahl, begge tilsett hos Veidekke, følgde heile ankeforhandlinga i medhald av tvistelova § 24-6 andre ledd. Begge gav forklaring. Nina Rognved, tilsett hos Jernbaneverket, følgde også heile ankeforhandlinga i medhald av tvistelova § 24-6. Rognved gav også forklaring. Det blei dessutan gjeve forklaring frå eitt anna vitne. Nærare detaljar om bevisføringa går fram av rettsboka.

Ankande part, Veidekke Entreprenør AS, har i hovudsak gjort gjeldande:

Veidekke har for det første krav på betaling av kr 290 950 eks. mva til dekking av kostnader til leige av provisorisk nettstasjon til riggområdet på Fornebu.

Ei naturleg, språkleg tolking av konkurransegrunnlaget som blei utarbeidd av Jernbaneverket tilseier at Veidekke har krav på betaling. Ut frå grunnlaget hadde Veidekke plikt til å leggja til rette riggområdet og sørgja for at straum blei kopla til, men inga plikt til å dekkja kostnader knytt til drift. Leige av nettstasjon er ein kostnad ved drifta.

Ved avgjerd av kva som er avtalt, må det takast omsyn til dei særskilte omstenda ved entreprisekontraktar inngått etter utlyst konkurranse. Tilbydarane skal gje pris på ei lang rekkje ulike arbeid i løpet av kort tid. Ordlyden i konkurransegrunnlaget må difor vera klar, slik at entreprenøren ikkje blir villeia. Manglar på dette punktet er byggherrens risiko, jf. Rt. 2007 side 1489 (Byggholt).

Det var ikkje nokon prisberande post i konkurransegrunnlaget som omfatta drift av nettstasjon. Ut frå grunnlaget var det uråd for Veidekke å vita kor mange sideentreprenørar som skulle nytta riggområdet, og kva som ville vera deira behov knytt til drift og straum. Det er enkeltpostane i grunnlaget som er avgjerande for kva som er med i kontraktsummen og kva som fell utanom. Det blir vist til Karl Marthinussen m.fl.: NS 8505 (2. utgåve) side 120-121. Leige av nettstasjon hadde ikkje vore nødvendig viss ikkje det var for den bruken som sideentreprenørane gjorde av riggområdet. Veidekke brukte ikkje sjølv riggområdet, og Jernbaneverkets bruk var ikkje meir omfattande enn at straumforsyning kunne ordnast utan leige av nettstasjon.

Tolkinga til Veidekke blir støtta av korleis partane handla etter at kontrakt var inngått. Det blir vist til krav om endringsordre (KOE) nr. 010 av 29. august 2007, skriv frå Veidekke

26. november 2007, og endringsordre (OE) nr. 016 frå Jernbaneverket datert 28. april 2008.

Jernbaneverket har som nytt påstandsgrunnlag for lagmannsretten prinsipalt gjort gjeldande at Veidekkes krav om betaling for nettstasjonen er omfatta av forliksavtale

11. august 2011, slik at Veidekkes krav er gjort opp gjennom betaling av beløpet i forliksavtalen punkt 2. Til dette gjer Veidekke gjeldande at selskapets krav ikkje er basert på noko krav om endringsordre (KOE), men på ein endringsordre frå Jernbaneverket. Kravet frå Veidekke fell difor ikkje inn under forliksavtalen. Kravet er dessutan nedfelt i KOE nr. 085, som blei sendt først etter at forliksavtale var inngått. Kravet blei då ikkje avslått av Jernbaneverket på grunnlag av forliksavtalen.

Veidekke har for det andre krav på kr 800 000 fordi Jernbaneverket utøvde motrekning med kr 800 000 basert på krav om dagbot, utan at Jernbaneverket rettmessig hadde slikt krav. Bakgrunnen var at Jernbaneverket skulle betala for endra løysing for ein omlastarstasjon (EO nr. 028). Jernbaneverket aksepterte å betala eit tillegg på kr 1,6 millionar, men gjorde då opp halvparten av beløpet ved motrekning basert på dagbot.

Veidekke godtok aldri at Jernbaneverket hadde noko krav på dagbot. Då partane inngjekk forlik 11. august 2011, var dagbøter tema. Det går fram av forliksavtalen punkt 3 at Jernbaneverket ikkje skulle ha krav på dagbot under nokon av kontraktane. Forliksavtalen må tolkast på bakgrunn av den tvisten som stod for tingretten, og som blei løyst ved forliket. For tingretten hadde Veidekke lagt ned særskilt påstand om fastsettingsdom for at Jernbaneverket ikkje hadde krav på dagbot. Dette gjaldt alle krav på dagbøter, både tilbake og fram i tid. I forliket blei dette kravet akseptert av Jernbaneverket. Veidekke har då krav på kr 800 000 som tidlegare blei halde tilbake av Jernbaneveret basert på eit feilaktig syn om at Jernbaneverket var i posisjon til å krevja dagbot.

I dommen frå tingretten blei forliksavtalen 11. august 2011 tolka som ein avtale som tok sikte på å regulera alle krav mellom partane. Dette er ikkje riktig. Begge partar visste at dei også etter forliket ville ha omtvista krav. Det var fleire ubetalte fakturaer og arbeid som enno ikkje var sluttført. Forliksavtalen var ikkje noko sluttoppgjer. Kravet frå Veidekke etter EO nr. 028 var ikkje omtvista, og kravet var såleis heller ikkje omfatta av forliksavtalen. Når Jernbaneverket vedgjekk at det ikkje var grunnlag for dagbot, plikta Jernbaneverket å betala kr 800 000 som enno ikkje er gjort opp etter EO nr. 028.

På bakgrunn av det som går fram ovanfor, gjer Veidekke prinsipalt gjeldande at kravet på kr 800 000 ikkje er regulert av forliksavtalen i det heile, og at Veidekke skal ha betalt fordi det underliggjande kravet ikkje er omtvista. Subsidiært gjer Veidekke gjeldande at den same løysinga følgjer av forliksavtalen, dersom retten meiner at forliksavtalen også regulerer kravet på kr 800 000. Veidekke viser til forliksavtalen punkt 3 om at Jernbaneverket ikkje vil krevja dagbot under nokon av kontraktane.

Uklarhetsregelen i avtaleretten tilseier at forliksavtalen må tolkast slik at Veidekke har krav på kr 800 000. Det var Jernbaneverket som burde ha klargjort avtalen dersom Jernbaneverket meinte at kravet om dagbot knytt til milepæl 3 skulle stå ved lag.

Veidekke har for det tredje krav på betaling knytt til vass-, brann- og frostsikring av tunnelen med kr 4 139 199 eks. mva. utover det som blei betalt ved sluttoppgjeret.

Kravet frå Veidekke er basert på ei naturleg, språkleg tolking av måleregelen i konkurransegrunnlaget. Måleregelen er utforma slik at faktisk utføring er avgjerande i lengderetninga. Når det gjeld omkrinsen i hovudtunnelen, er det ikkje gjort nokon tilsvarande reservasjon for at betaling er knytt opp mot areal der det faktisk er uført sikringsarbeid. Måleregelen er tvert imot klar på at normalprofilen er avgjerande ved måling av omkrinsen, slik at målinga er basert på reint teoretiske vurderingar, og ikkje på kva som faktisk er utført. Då Veidekke gav tilbod, blei det kalkulert og gjeve prisar basert på kva som følgde av ei naturleg, språkleg tolking. Det var ikkje naturleg å leggja inn noko frådrag, slik Jernbaneverket har gjort i ettertid. Veidekke kan ikkje leggja inn kostnader

eller reduserte inntekter som ikkje går klar fram av grunnlaget. Dersom Veidekke går fram slik ved utlyste konkurransar, vil Veidekke tapa konkurransane.

Det finst døme på fleire andre kontraktar der det for tilsvarande typetilfelle er klart presisert at det skal gjerast frådrag. Når dette ikkje blei gjort av Jernbaneverket, må Jernbaneverket sjølv bera risikoen.

Det er eit sentralt tolkingsmoment at den aktuelle måleregelen ikkje står i den generelle teksten i prosesskoden, slik at ordlyden i måleregelen inneber ei avvikande regulering samanlikna med den generelle teksten. Jernbaneverket har medvite tatt inn ei slik avvikande regulering. Til trass for dette, kom tingretten til eit tolkingsresultat som gjer at måleregelen får akkurat det same innhaldet som den generelle teksten i prosesskoden. Etter den generelle teksten skulle det ha skjedd "måling etter sprengningsprofil" eller etter "prosjektert profil". Det er lite logisk å tolka den særskilte måleregelen på ein måte som gjer at utfallet blir identisk med kva som hadde følgd av den generelle teksten. Argumentasjonen til Jernbaneverket inneber at dette blir resultatet.

Prinsipalt gjer Veidekke gjeldande at Jernbaneverket må ha ansvaret for den skrivemåten som Jernbaneverket sjølv har valt ved utforminga av måleregelen. Det er ikkje grunnlag for å tolka regelen i strid med ordlyden ut frå andre omsyn i saka. Det endrar ikkje situasjonen at Jernbaneverket eventuelt meinte at måleregelen skulla ha eit anna innhald. Byggherren må sjølv bera risikoen for dei feil han gjer i grunnlaget for den utlyste konkurransen. Dette er rimeleg ut frå at entreprenørane på si side må bera risikoen for feilprising, jf. Rt. 2003 side 1531.

Subsidiært blir det gjort gjeldande at det same tolkingsresultatet følgjer av dei prinsipp for tolking som går fram av Rt. 2007 side 1489 (Byggholt). Byggherren må bera risikoen der det er uklare omstende i grunnlaget for konkurransen. Veidekke viser i denne samanhengen også til Borgarting lagmannsretts dom 17. desember 1999 (LB-1998-1706), Eidsivating lagmannsretts dom 20. desember 2002 (LE-2002-46) og dom frå Hålogaland lagmannsrett 20. oktober 2006 (LH-2006-70532). Det blir vidare vist til Kai Krüger: "Tolkning av kontrakter som er tildelt ved anbudskonkurranse" - ein artikkel i festskriftet "På rett grunn" side 114-116 og side 125-126, og til Lasse Simonsen: Nytt i privatretten: Tiltransport av sideentreprenører, side 21-22. Det er ikkje riktig, slik Jernbaneverket har hevda, at dom i Rt. 2012 side 1729 (Mika) endrar på dei grunnleggjande utgangspunkta for tolkinga som følgjer av Rt. 2007 side 1489 (Byggholt).

Dersom Veidekke når fram med krav om betaling for omtalte arbeid knytt til vass-, frost- og brannsikring, har Veidekke også krav på regulering av lønns- og prisstigning med kr 471 399 eks. mva.

I tillegg til alle dei nemnde postane kjem krav på forseinkingsrente frå forfall. Forfallstidspunkt for dei ulike krav går fram av stemninga punkt 5.

Veidekke har lagt ned slik påstand

1. Staten ved Samferdselsdepartementet dømmes til å betale til Veidekke Entreprenør AS et beløp begrenset oppad til kr 8 439 175, med tillegg av lovens rente av kr 7 115 685 fra 15. juni 2013 til betaling skjer.
2. Veidekke Entreprenør AS tilkjennes saksomkostninger for tingrett og lagmannsrett.

Ankemotparten, staten v/Samferdsledepartementet, har i hovudsak gjort gjeldande:

Veidekke har ikkje krav på betaling for kostnader til leige av nettstasjon til riggområdet på Fornebu.

Som nytt påstandsgrunnlag for lagmannsretten blir det gjort gjeldande at Veidekkes krav blei gjort opp ved forliksavtalen av 11. august 2010. Etter forliksavtalen punkt 4 omfattar den alle krav om endringsordre fram til og med 1. juli 2010. Veidekkes krav om betaling for leige av nettstasjonen blei reist allereie i krav om endringsordre nr 010, som var datert

29. august 2007. Krav om endringsordre nr 085, datert 15. oktober 2010, er berre ei avrekning av det same kravet. Det blir vist til at Veidekke sjølv har argumentert med at endringsordre nr 016, datert 28. april 2008, innebar aksept av kravet om betaling for leige av nettstasjon. Skal Veidekkes argumentasjon vera konsekvent, må det bety at kravet frå Veidekkes side var ein realitet allereie ved krav om endringsordre nr. 010.

Subsidiært gjer Jernbaneverket gjeldande at det går fram av kontrakten, basert på ei objektiv tolking, at Veidekke skal bera ansvaret for drift av den provisoriske nettstasjonen. Veidekke har då ikkje krav på tilleggsvederlag for dette. Etter kontrakten skal Veidekke ha ansvar for hovudriggen på Fornebu, og drift av nettstasjonen blir omfatta av dette. Veidekke visste at Jernbaneverket og minst ein sideentreprenør ville etablera seg ved hovudriggen på Fornebu. Det låg føre teikningar av området, og byggetida var kjent. Veidekke tok ikkje noko atterhald i denne samanhengen.

Jernbaneverket viser til kontrakten punkt A21 ("Orientering") der det heiter at opparbeiding og drift av hovudriggen på Fornebu er lagt til entreprise LS-02. Av punkt A.21, prosess 12, bokstav a andre avsnitt går det fram at alle rigg- og driftskostnader som ikkje er "henført til andre prosesser skal være inkludert under prosess 12.1 med underprosesser". Det blir vist til Rt. 2012 side 1729 (Mika) der det i avsnitt 95 det heiter at den konkurransen som saka gjaldt, bygde på eit grunnprinsipp om at alt materiale og alt arbeid som var knytt til dei enkelte delprosessane, skulle prisast. Det same må gjelda for

LS-02. Prosess 12.12 "Drift av rigg og midlertidige bygninger" må reknast som den riktige prisberande posten for leige av nettstasjon.

Endringsordre nr 016 kan ikkje tolkast som at Jernbaneverket vedgjekk plikt til å betala for leige av nettstasjonen.

Veidekke har ikkje krav på tilbakebetaling av dagbota på kr 800 000.

Tingrettens dom er riktig når det gjeld dagbota, og Jernbaneverket viser til tingrettens dom side 7 og 8. Jernbaneverket gjer gjeldande at kravet på dagbot var eit omtvista krav som var ein del av drøftingane om forlik og også del av sjølve forliksavtalen. I forkant av drøftingane omtalte Veidekke sjølv spørsmålet om dagbot som eit omtvista krav knytt til krav om endringsordre nr 028. Det blir vist til vedlegg til Veidekkes månadsrapport for juni 2010 i prosjekt LS-02.

Punkt 3 i forliksavtalen, om at Jernbaneverket ikkje vil krevja dagbøter, gjeld dagbøter som på det tidspunktet enno ikkje var ilagt. Dersom Veidekke hadde eit anna syn, skulle Veidekke ha sørgd for at dette kom klart til uttrykk i forliksavtalen.

Veidekke har ikkje krav på høgare vederlag knytt til vass-, frost- og brannsikring av tunnelar.

Jernbaneverket gjer gjeldande at tingrettens dom er riktig, og viser til dommen side 8-10. Resultatet følgjer av ei objektiv tolking av kontrakten. Det er ikkje grunnlag for å nytta nokon uklarhetsregel. Dei ulike reguleringane i kontrakten må lesast i samanheng. Gjer ein dette, går det tilstrekkeleg klart fram korleis måleregelen skal tolkast og brukast. Kontrakten har ulike reglar for PE-skum i hovudtunnel og PE-skum i nisjar. Prisane for kvar eining er ulike alt etter om det er tale om hovudtunnel eller nisje. Veidekke skal ha betalt for arbeid med hovudtunnel der det er prosjektert hovudtunnel, og for arbeid med nisjar der det er prosjektert nisjar. Det er slik entreprenørane etter dei to andre kontraktane på strekninga Lysaker – Sandvika har forstått måleregelen. Jernbaneverket kjenner ikkje til at andre entreprenørar enn Veidekke har gjort gjeldande ei avvikande tolking av måleregelen.

Ordlyden i måleregelen viser på fleire punkt at det som skal målast, er det som faktisk er utført. Når det i tredje avsnitt blir vist til "teoretisk omkrets", så er dette i motsetning til andre montasjeliner. Ordlyden kan ikkje takast til inntekt for at Veidekke har krav på å få målt areal der det ikkje er utført arbeid i det heile. Det følgjer tilstrekkeleg klart av ordlyden kva som var intensjonen til Jernbaneverket.

Det blir vidare vist til at måleregelen må lesast i samanheng med skildringa av det som skal gjerast, jf. prosess 34.311 og 34.312.

Andre entreprenørar utførte same arbeid som Veidekke, og med same måleregel for arbeidet. Ingen av desse har kravd vederlag i strid med Jarnbaneverkets tolking og bruk av måleregelen. Dette tilseier at det gjekk klart nok fram korleis måleregelen var å forstå. Arbeid som ikkje skulle bli utført, skulle Jernbaneverket heller ikkje betala for.

Prinsippa for tolking av denne typen kontrakt må sjåast i lys av det som er uttalt av Høgsterett i Rt. 2012 side 1729 (Mika). Det blir særleg vist til avsnitt 101 og 102. Dommen inneber ei presisering av dei prinsippa som blant anna følgjer av Byggholtdommen. Kravet til at byggherren skal uttrykkja seg klart kan ikkje strekkjast så langt at tilbydar kan gjera gjeldande alle moglege uklare forhold i eigen favør når det synest klart kva den som inviterer til konkurransen, har meint.

Staten v/Samferdsledepartementet har lagt ned slik påstand

I anken:

1. Anken forkastes.

I den avledete anken:

2. Staten v/Samferdselsdepartementet frifinnes.

I begge:

3. Veidekke Entreprenør AS betaler til staten v/Samferdselsdepartementet sakens kostnader for tingretten og lagmannsretten fra dommens forkynnelse.

Lagmannsrettens merknader:

Leige av nettstasjon til riggområde på Fornebu

Lagmannsretten vil først ta stilling til det subsidiære grunnlaget som er gjort gjeldande av Jernbaneverket, nemleg at Veidekke etter kontrakten er ansvarleg for drift av nettstasjonen. Veidekke kan i så fall ikkje krevja tilleggsvederlag for kostnaden ved leige av nettstasjonen.

Det er tale om ein entreprisekontrakt som er inngått etter utlyst konkurranse mellom fleire tilbydarar. Ved tolking av slike kontraktar gjer særlege omsyn seg gjeldande. På grunn av dei reglane som gjeld for gjennomføring av slike konkurransar, vil det normalt ikkje vera høve for partane til å drøfta utforminga av kontrakten. Det er den som utlyser konkurransen – i dette tilfellet byggherren – som gjennom skildringa av oppdraget i konkurransegrunnlaget einsidig avgjer vilkåra i kontrakten. Skal konkurransen vera reell

mellom deltakarane, må desse kunna byggja på ei sams oppfatning av dei vilkår som er stilt. Det er normalt ikkje høve for ein deltakar til å utforma tilbodet slik at det blir stilt krav om at vilkår i konkurransegrunnlaget skal tolkast på ein bestemt måte. Dersom slike krav likevel blir stilt, risikerer deltakaren å bli utelukka frå konkurransen.

Tolking av slike entreprisekontraktar har vore tema i fleire saker i Høgsterett. Ein sentral dom er inntatt i Rt. 2007 side 1489 (Byggholt). Det heiter i dommen i avsnitt 61 og 62:

Når uenighet om hva som ligger i et anbud, inntrer etter en anbudskonkurranse som er underlagt regelverket for offentlige anskaffelser, vil det som utgangspunkt ikke være adgang til å endre kontraktsvilkårene. Dette gjelder særlig vilkårene som har med prissettingen å gjøre. Dette følger av § 9-1 og § 16-1 i forskrift om offentlige anskaffelser av 15. juni 2001, som gjaldt for dette anbudet. Uenighet av denne karakter kan bare innen meget snevre rammer finne sin løsning gjennom avklarende møter mv., men må fortrinnsvis løses som andre tolkingsspørsmål – enten ved bruk av oppmannsordningen i standardvilkårene, ved voldgift dersom dette er avtalt, eller gjennom domstolsbehandling.

Det vil på denne bakgrunn være av vesentlig betydning at anbudsgrunnlaget som legges fram for anbyderne, er grundig gjennomarbeidet med sikte på å få fram en klar og presis prosjektbeskrivelse. Det samme gjelder for de enkelte utgiftsposter som forutsettes priset. Av samme grunn vil det være av vesentlig betydning at anbudsgrunnlaget er basert på en korrekt og konsekvent bruk og forståelse av de standarder som er anerkjent i byggebransjen, jf. i denne sammenheng forskrift om offentlige anskaffelser § 3-9. Det sier seg selv at det vil være byggherren som ved utformingen av anbudsgrunnlaget vil måtte bære ansvaret for at en slik målsetting blir oppnådd.

Av særleg interesse er også avsnitt 75 av dommen, som har følgjande ordlyd:

Som jeg tidligere har påpekt, er det anbudsinnbyderens ansvar å sørge for et klart og entydig anbudsgrunnlag. Jeg finner det da ikke riktig å pålegge anbyderen risikoen for uklarheten med mindre det ut fra en objektiv betraktning framstår som klart hva anbudsinnbyderen har ment.

Det sentrale synspunktet i Byggholtdommen er at dersom konkurransegrunnlaget er uklart, så må det skje ei objektiv tolking av grunnlaget. Dersom det etter ei slik objektiv tolking er "klart" kva byggherren har meint, så skal dette tolkingsalternativet leggjast til grunn. Dersom det derimot er uklart kva byggherren har meint, så skal det tolkingsalternativet som er i favør av tilbydaren leggjast til grunn.

Tolking av entreprisekontrakt etter offentleg konkurranse var også tema i ein seinare dom frå Høgsterett inntatt i Rt. 2012 side 1729 (Mika). Høgsterett viste her til kva som var uttalt i Byggholtdommen, og gav uttrykk for at dette måtte stå ved lag. Høgsterett kom samstundes med nokre supplerande vurderingar av tolkingsprosessen ved denne typen kontraktar. Saka gjaldt spørsmål om tilbydar kunne krevja tilleggsbetalt for levering av

stein, eller om det var klart at byggherren hadde meint at levering av stein skulle gå inn som ein del av prisen for levering av murararbeid. Det heiter i avsnitt 101 og 102 av dommen:

Til tross for at det på enkelte punkter kan påvises en viss inkonsekvens i beskrivelsen i anbudsdokumentene, finner jeg at dette likevel ikke rokker ved det som framstår som Vegvesenets intensjon, nemlig at stein til murarbeidet skulle hentes utenfor anlegget og prises av tilbyderen. Det er ved fastleggingen av innholdet i konkurransegrunnlaget av sentral betydning at dette leses i sammenheng med dets oppbygging og grunnleggende system, slik dette er redegjort for i anbudsdokumentene. Jeg er på denne bakgrunn kommet til at kravet om prising av steinen på en klar nok måte framgår av ordlyden.

Situasjonen er på dette punkt en annen enn det som var forholdet i Byggholt-saken. Selv om det gjelder et krav til klarhet i utformingen av konkurransegrunnlaget, kan ikke dette strekkes så langt at tilbyder ved enhver mulig uklarhet uten videre kan legge til grunn den forståelsen som er vedkommendes interesse, når det framstår som klart hva anbudsinnbyderen har ment. En slik adgang ville kunne åpne for en uheldig jakt på uklare formuleringer og spekulasjoner i tekstutformingen.

Lagmannsretten oppfattar at det sentrale synspunktet også i Rt. 2012 side 1729 (Mika) er at det først må skje ei objektiv vurdering av kontrakten. Dersom det ut frå ei slik vurdering er klart kva tilbydar har meint, så skal dette alternativet leggjast til grunn. Meininga til byggherren må vera klar. Sjølv om Høgsterett i Rt. 2012 side 1729 ("Mika") i avsnitt 101 også refererer til byggherrens "intensjon", meiner lagmannsretten at dommen må oppfattast slik at det framleis blir stilt krav om at det må vera klart kva byggherren har meint. Lagmannsretten legg dette til grunn for dei seinare vurderingane i tvisten mellom Veidekke og Jernbaneverket.

Tvisten om nettstasjonen gjeld kontrakten LS-02. Konkurransegrunnlaget blei som nemnt utarbeidd av Jernbaneverket. Konkurransegrunnlaget er ein del av kontrakten mellom partane. Dette går fram av det signerte avtaledokumentet mellom partane. I dette dokumentet er "Tilbudsgrunnlagets beskrivelse og mengdefortegnelse, kap. E" omtalt som kontraktsdokument nr. 6.

Behov for nettstasjon er ikkje spesifikt omtalt i tilbodsgrunnlaget kapittel E. Det er derimot gjeve følgjande omtale av hovudriggen på Fornebu på side 6, under punkt 2.1.1 "Riggområder":

Hovedrigg på Fornebu

Det er regnet med at entreprenøren etablerer sin forlegningsrigg på felles riggområde ved Fornebu, kfr. tegning D 20571. Entreprenøren skal her tilrettelegge for felles vegadkomst, parkeringsplasser, tilknytning til vann, avløp og strøm. Disse arbeidene skal være utført innen 01. juni 2007. Entreprenøren skal utføre vintervedlikehold av

alle veger og parkeringsplasser, kfr. tegning D20571. All annen tilrigging, påkoblinger og drift er entreprenørens kostnad og ansvar.

I same kapittel E, under avsnittet "mengdefortegnelse", heiter det under punkt A21 "Rigg og drift" under overskrifta "orientering":

Opparbeidelse og drift for Hovedrigg Fornebu er lagt til denne entreprise.

Like nedanfor i same dokument, under overskrifta "Forb. tiltak og generelle kostnader" er det gjeve følgjande skildring av prosess 12 bokstav a:

Prosessen inkluderer alle kostnader, leveranser og arbeider i forbindelse med forhold som er beskrevet om rigg og drift i kontraktens kap. A-E. Spesielt henvises det til de ulike krav gitt i kap. D og kap. E.2.

Rigg og driftskostnader som ikke er henført til andre prosesser skal være inkludert i prosess 12.1 og underprosesser.

Veidekke gjorde ikkje sjølv bruk av hovudriggen på Fornebu fordi Veidekke hadde tilgang til ein annan rigg. Byggherren gjorde noko bruk av hovudriggen, men bruken var ikkje meir omfattande enn at byggherren kunne ha fått tilgang til straum utan at det var behov for å leiga inn nettstasjon. Når nettstasjon måtte leigast inn, var det fordi entreprenørar som var sideordna Veidekke – dvs. entreprenørar som utførte arbeid under dei to andre entrepriseavtalane på strekninga mellom Lysaker og Sandvika – trengte straum til sin bruk av hovudriggen. Forbruket av straum blei betalt av desse sideentreprenørane sjølve. Spørsmålet i saka er om leige av nettstasjon, som var ein nødvendig kostnad for at hovudriggen skulle vera forsynt med straum for behovet til sideentreprenørane, var ein del av den drifta som Veidekke var ansvarleg for etter konkurransegrunnlaget.

Veidekke har gjort gjeldande at det ikkje var nokon prisberande post i konkurransegrunnlaget som omfatta drift av nettstasjon. Lagmannsretten deler ikkje dette synet. Lagmannsretten viser til at det i prosess 12.1 bokstav a blei presisert at rigg- og driftskostnader som ikkje var "henført" til andre prosessar skulle vera inkludert i prosess 12.1 og underprosessar. Som prosess 12.12 var oppført "Drift av rigg og midlertidige bygninger". Lagmannsretten meiner at dette, jf. uttrykket "drift av rigg", er ein prisberande post som omfattar drift av nettstasjon.

Veidekke har vidare gjort gjeldande at det var uråd for selskapet, ut frå konkurransegrunnlaget, å vita kor mange sideentreprenørar som skulle nytta riggområdet, og kva som ville vera deira behov knytt til straum. Lagmannsretten meiner at Veidekke måtte ta høgde for at minst ein sideentreprenør ville bruka hovudriggen. Veidekke visste at selskapet uansett ikkje ville bli den einaste entreprenøren under dei fire kontraktane om nytt dobbeltspor. Det er opplyst for lagmannsretten at Veidekke avstod frå å levera tilbod på minst ein av kontraktane. Lagmannsretten meiner at Veidekke ved å levera tilbod på

LS-02 uansett måtte ta høgde for at fleire sideentreprenørar ville bruka hovudriggen, ved at Veidekke måtte vera budd på at selskapet kunne bli tildelt LS-02 utan å få tildelt andre kontraktar knytt til bygginga av dobbeltspor på strekninga. Lagmannsretten viser vidare til at Veidekke hadde tilgang til teikningar av riggområdet og at det var opplyst i konkurransegrunnlaget om samla byggjetid. På denne bakgrunnen meiner lagmannsretten at Veidekke hadde tilgang til nødvendige opplysningar for å gje ein pris som inkluderte kostnader knytt til at hovudriggen skulle vera i stand til å bli forsynt med straum i heile byggjetida.

Lagmannsretten meiner heller ikkje at Jernbaneverket etter at kontrakt blei inngått har handla på ein måte som tilseier at kontrakten likevel må tolkast slik at Veidekke har krav på tilleggsvederlag for kostnaden til leige av nettstasjon. Veidekke sendte 29. august 2007 krav om endringsordre nr. 010. Denne gjaldt krav om utgiftsdekning knytt til levering av straum til hovudriggen på Fornebu. Jernbaneverket avviste kravet om utgiftsdekning den

3. september 2007. Jernbaneverket gjorde gjeldande at dette var ein del av kontraktsarbeidet, slik at Veidekke ikkje hadde krav på tilleggsvederlag. Ved endringsordre nr. 016, 28. april 2008, godtok Jernbaneverket likevel å dekkja kostnader knytt til arbeid som var utført av energiverket med til saman kr 161 044. Ein del av dette beløpet var ein kostnad på kr 4 169 som gjaldt "transport av trafo". Lagmannsretten legg til grunn at "trafo" her er det same som nettstasjon. Slik lagmannsretten ser det, var det lite konsekvent av Jernbaneverket å godta betaling av tilleggsvederlag knytt til transport av nettstasjonen samstundes som Jernbaneverket nekta å betala for løpande leige av den same stasjonen. Byggjeleiar hos Jernbaneverket, Nina Rognved, forklarte til lagmannsretten at Jernbaneverket godtok beløpet under endringsordre nr. 016 som eit ledd i ein prosess der partane prøvde å koma kvarandre i møte etter at første fase av byggjearbeida hadde vore prega av mange konfliktar. Beløpet under endringsordre nr. 016 blei betalt med referanse til prosess 17.63 bokstav c. Lagmannsretten finn ikkje grunn til å gå nærare inn på dette.

Lagmannsretten viser til at sjølv om Jernbaneverket betalte endringsordre nr. 016, så har ikkje Jernbaneverket godteke Veidekke sitt syn i den underliggjande tvisten om kva som arbeid som var omfatta av Veidekke sine plikter etter kontrakten. Lagmannsretten meiner at betalinga av endringsordre nr. 016 var utslag av eit ynske frå Jernbaneverket om å avgrensa omfanget av tvistepunkt mellom partane, og at betalinga ikkje kastar lys over korleis Jernbaneverket sjølv oppfatta omfanget av kontraktsarbeidet når det gjeld plikta til å sørgja for at straumforsyning var på plass til ei kvar tid.

I tingrettens dom er det under drøftinga av posten nettstasjon vist til Statens Vegvesens handbok, Prosesskode -1, 1994, kapittel 12.1 og 12.11, som skildrar kva som normalt er ein del av prosessane. Tingretten viser til at det av handboka går fram at prosess 12.12 omfattar alle kostnader knytt til rigg for utførande entreprenør og eventuelle underentreprenørar, og driftsbygningar og kontorbrakker m.m. for byggherren. Tingretten viser til at det i handboka ikkje er nemnt noko om sideentreprenørar. Lagmannsretten meiner at omtalen i nemnde handbok har mindre verdi som tolkingsmoment i tvisten om

nettstasjonen. Lagmannsretten viser til at det av konkurransegrunnlaget frå Jernbaneverket går klart fram at Veidekke skal stå for drift av hovudriggen på Fornebu. Av det same konkurransegrunnlaget går det dessutan klart fram at hovudriggen også skal nyttast av sideentreprenørar. Av dette følgjer at Veidekke var klar over at situasjonen var annleis enn det som er skildra i handboka til Statens vegvesen. Lagmannsretten meiner at plikta til drift av hovudriggen er naturleg å forstå slik at det også ligg ei plikt til å dekkja driftskostnader som er nødvendig for at hovudriggen skal ha straumforsyning, sjølv om det er sideentreprenørane som utløyser dette behovet.

Lagmannsretten meiner konkurransegrunnlaget i prinsippet kunne ha vore endå klarare i omtalen av drifta av hovudriggen. Det kunne til dømes ha vore uttalt eksplisitt at tilbydaren skulle sørgja for nødvendig kapasitet i straumforsyninga til ei kvar tid, og som ein del av dette driva nettstasjon.

Sjølv om konkurransegrunnlaget kunne ha vore endå klarare, meiner lagmannsretten likevel at det ut frå ei objektiv vurdering ikkje er uklart kva som var meint frå Jernbaneverket si side. Lagmannsretten meiner at det går klart fram av konkurransegrunnlaget at Jernbaneverket meinte at entreprenøren skulle stå for drift av hovudriggen og at entreprenøren som ein del av dette må prisa inn i tilbodet alle kostnader knytt til at hovudriggen skulle ha tilgang til straum i heile byggjetida. I dette ligg også kostnaden til nettstasjon som følgje av den bruk sideentreprenørane skulle gjera av hovudriggen.

Lagmannsretten meiner såleis at det følgjer av kontrakten, tolka i samsvar med dei retningsliner som er fastlagt av Høgsterett, at Veidekke var ansvarleg for drift av nettstasjonen.

Veidekke har etter dette ikkje krav på tilleggsvederlag for kostnadene til leige av nettstasjonen. Lagmannsretten har for denne posten kome til eit anna resultat enn tingretten. Den avleia anken frå Jernbaneverket har ført fram.

Det er ikkje nødvendig for lagmannsretten å ta stilling til Jernbaneverkets prinsipale påstandsgrunnlag om at også forliksavtalen utelukkar krav på tilleggsvederlag.

Krav om betaling av kr 800 000

Veidekke krev at Jernbaneverket betaler kr 800 000 med tillegg av forseinkingsrente frå

28. desember 2010. Bakgrunnen for kravet er at Jernbaneverket i si tid fremja eit omstridd krav om dagbot på kr 800 000, eit krav som Jernbaneverket gjorde opp ved motrekning i samband med betaling av endringsordre nr. 028 av 12. september 2008.

Lagmannsretten viser til at partane er samde om at Jernbaneverket har godtatt å betala kr 1 600 000 for endringsordre nr. 028, men at berre kr 800 000 blei betalt som pengeoverføring fordi Jernbaneverket meinte å kunna gjera opp resten ved motrekning. Spørsmålet for lagmannsretten er om Jernbaneverket i dag fullt ut har betalt for den aksepterte delen av endringsordre nr. 028, eller om det står igjen ein rest på kr 800 000 fordi motrekninga ikkje kan reknast som gyldig betaling.

For å ta stilling til denne tvisten, meiner lagmannsretten at det er nødvendig å tolka forliksavtalen som partane inngjekk 11. august 2010. Spørsmålet er om forliksavtalen også regulerer omstenda knytt til betaling av endringsordre nr. 028. Forliksavtalen må tolkast ut frå dei vanlege reglar for avtaletolking i norsk rett. Dei særskilte omsyna ved tolking av entreprisekontraktar som er inngått etter konkurranse, jf. omtalen ovanfor, kjem ikkje inn her.

Veidekke har primært gjort gjeldande at tvisten knytt til beløpet på kr 800 000 ikkje er regulert av forliksavtalen i det heile. Samstundes har Veidekke også gjort gjeldande at det følgjer av forliksavtalen punkt 3 at Jernbaneverket har fråskrive seg retten til å krevja dagbot, og at dette også gjeld den dagbota som allereie var kravd inn ved motrekning.

I forliksavtalen punkt 3 første setning heiter det at Jernbaneverket "vil ikke kreve" dagbot under nokon av kontraktane. Lagmannsretten meiner at ordlyden isolert sett trekkjer i retning av at forliksavtalen her regulerer framtidige krav frå Jernbaneverket, og ikkje krav på dagbøter som allereie er gjort opp.

Veidekke har som tolkingsmoment vist til at selskapet i tvist som stod for Asker og Bærum tingrett på denne tida hadde lagt ned påstand om eigen fastsettingsdom for at selskapet ikkje skulle bli ilagt dagbot, og at det i denne påstanden også var vist til den aktuelle milepæl nr 3 under LS 02. Veidekke meiner at ordlyden i forliksavtalen må tolkast på denne bakgrunnen, ved at Veidekke i forliksavtalen fekk gjennomslag for selskapets syn knytt til alle spørsmål om dagbøter.

Lagmannsretten meiner at all den tid ordlyden i forliksavtalen punkt 3 ikkje klart regulerer dagbøter som allereie er gjort opp, så må dette punktet i avtalen tolkast i samanheng med dei andre punkta i den same avtalen, og på bakgrunn av den dialogen som partane hadde i forkant av avtalen.

Av forliksavtalen punkt 2 går det fram at Jernbaneverket betaler kr 28 millionar som fullt og endeleg oppgjer for "omtvistede krav" under begge kontraktane. I forliksavtalen punkt 4 heiter det at avtalen "omfatter alle uavklarte KOEer frem til og med 1. juli 2010". Med KOE blir det her meint krav om endringsordre.

Jernbaneverket utøvde motrekninga som del av betaling av KOE nr 030 som gjaldt krav frå Veidekke om kompensasjon for bygging av mindre omlastestasjon.

Som nytt bevis for lagmannsretten har Jernbaneverket lagt fram månadsrapport utarbeidd av Veidekke for juni 2010 for prosjekt LS-02. Som vedlegg til rapporten følgde ei oversikt på krav om endringsordre (KOE) og endringsordrar (OE). Denne oversikta viser at Veidekke sjølv la til grunn at KOE nr 030 korresponderte med OE nr 28, og at status var at Veidekke hadde fremja eit samla krav på kr 2 898 467 og at berre kr 800 000 var akseptert av Jernbaneverket. Ut frå Veidekke si eiga oversikt, som blei sendt Jernbaneverket, var det såleis ved oppstart av forliksforhandlingane eit omstridd beløp på kr 2 098 467 knytt til KOE nr 030. Veidekke la såleis til grunn at kravet var omstridd også for den aktuelle delen på kr 800 000, sjølv om striden her ikkje gjaldt det underliggjande materielle kravet, men spørsmålet om betaling hadde skjedd på gyldig måte ved motrekning.

På bakgrunn av den omtalte månadsrapporten meiner lagmannsretten at Jernbaneverket under drøftingane av forliksavtale hadde grunn til å rekna med at alle tvistespørsmål knytt til KOE nr 030 og EO nr 28, inkludert usemje knytt til kva som var betalt, var inkludert i den totalsummen som Jernbaneverket tok på seg å betala ved forliket. Dersom Veidekke meinte at selskapet hadde krav på ei tilleggsbetaling på kr 800 000, hadde Veidekke klar oppmoding til å sørgja for at dette blei presisert i forliksavtalen punkt 2 eller 3. I mangel av slik presisering meiner lagmannsretten at forliksavtalen må tolkast slik at den inneber eit endeleg oppgjer av KOE nr 030 og EO nr 28.

Veidekke har etter dette ikkje krav på betaling av beløpet på kr 800 000. Lagmannsretten har her kome til same resultat som tingretten. Anken frå Veidekke har ikkje ført fram.

Krav om betaling knytt til vass-, frost- og brannsikring

Veidekke krev betalt utover mottatt vederlag ved sluttoppgjeret for vass-, frost- og brannsikring av hovudtunnel. Kravet gjeld både kontrakt LS 01 og LS 02. Partane er samde om at kontraktane har lik utforming på dei punkt som er relevante for tvisten. Under ankeforhandlinga har begge partar tatt utgangspunkt i kontrakten for LS 02. Lagmannsretten vil gjera det same.

Tvisten gjeld tolking av entreprisekontrakt inngått etter konkurranse, slik at dei særskilte omsyn ved tolking av denne typen kontrakt gjer seg gjeldande. Lagmannsretten viser til omtalen av rettstilstanden under lagmannsrettens drøfting av Veidekkes krav knytt til leige av nettstasjon. Som det går fram der, må det først avklarast kor vidt det ut frå ei objektiv vurdering av kontrakten går klart fram kva byggherren har meint.

Tvisten gjeld kva som er riktig utmåling av vederlag for levering og montering av PE-skumplater (prosess 34.3111) og prosess for brannsikring av PE-skum (prosess 34.3211) i den delen av tunnelen som følgjer normalprofilen, også omtalt som hovudtunnel.

I konkurransegrunnlaget er arbeid i nisjane til tunnelen skil ut i eigne prosessar. Prosess 34.312 er såleis kalla "PE-skumplater i nisjer" og prosess 34.322 er kalla "Brannsikring ved nisjer".

Basert på utforminga av konkurransegrunnlaget gav Veidekke ulik einingspris (pris pr. m²) for arbeid utført i hovudtunnelen og for arbeid utført i nisjane. Bakgrunnen for denne oppdelinga er at arbeid i nisjane er meir tidkrevjande, noko som tilseier eit høgare vederlag for dei mengdene som blir utført her.

Partane er samde om berekninga av vederlaget for det arbeidet som er utført i nisjane, det vil seia vederlaget for prosess 34.312 og prosess 34.322. Partane har opplyst at Jernbaneverket her har betalt basert på storleiken av det arealet som faktisk er utført.

Når det gjeld vederlaget for arbeidet som er utført i hovudtunnelen/normalprofilen (prosessane 34.3111 og 34.3211), er partane usamde om kva som er riktig berekning av det arealet som Veidekke skal ha vederlag for. Jernbaneverket meiner at kontrakten skal tolkast slik at det skal gjerast eit frådrag knytt til omfanget av nisjar. Jernbaneverket meiner at sidan Veidekke får betalt særskilt for arbeid i nisjane basert på faktisk utført areal, skal det ved berekning av vederlaget for arbeidet i normalprofilen til tunnelen gjerast eit frådrag som tilsvarer dei delane av normalprofilen som er "borte" fordi det er nisjar i tunnelen.

Partane er samde om at kontrakten regulerer berekning av mengde på lik måte for prosessane i hovudtunnel og i nisjar. Kontrakten opererer såleis ikkje med særskilte målereglar for arbeid som blir utført i nisjar, samanlikna med arbeid som blir utført i hovudtunnelen.

Det går fram av kontrakten, nærare bestemt av prosess 34 bokstav f, at utgangspunktet er at mengdene skal målast som prosjektert areal og at måleeininga er kvadratmeter (m²). Partane er samde om dette utgangspunktet er fråvike gjennom den særskilte skildringa som er gjeve under prosess 34.31 ("PE-skum"). Her er det i bokstav f gjeve følgjande måleregel:

Arealet beregnes etter følgende prinsipp:

A = (utført lengde) x (teoretisk omkrets)

"Utført lengde" behøver ikke bli hele tunnelen, byggherren vil på et senere tidspunkt avgjøre hvilke soner som skal utføres med vann- og frostsikring, og mengden regnes deretter.

"Teoretisk omkrets" er avstanden i bueretningen regnet etter normalprofil, uavhengig av valgt montasjelinje for PE-skum. "Teoretisk omkrets" regnes ned til 31 cm under formasjonsplan.

Endeflater ved overgang til soner uten vann- og frostsikring, detalj 2 tegning J21011, skal ikke medregnes, men dekkes i stedet av prosess 34.37.

Mengden måles som utført areal.

Partane er samde om at den siterte måleregelen gjeld for berekning av vederlag for prosess 34.3111 (PE-skumplater).

Under prosess 34.32 ("Brannsikring") bokstav f er det gjeve ein tilnærma identisk måleregel som den siterte 34.31 bokstav f. Den einaste skilnaden er at siste setning – "Mengden måles som utført areal" – manglar under 34.31 bokstav f.

Lagmannsretten meiner at dei to målereglane må tolkast på same måte. At den aktuelle setninga ikkje er med i måleregelen for brannsikring, må skuldast ein inkurie. Lagmannsretten meiner at skilnaden uansett ikkje er avgjerande for tolkinga.

Lagmannsretten peiker på at måleregelen klargjer at den utførte lengda i hovudtunnelen skal multipliserast med "teoretisk omkrets". Måleregelen definerer så kva som ligg i "teoretisk omkrets". Lagmannsretten peikar på at definisjonen av "teoretisk omkrets" inneber ei presisering av kva mengder som skal målast, samanlikna med kva som hadde følgd av utgangspunktet i 34 bokstav f om at det er "prosjektert areal" som er avgjerande. Lagmannsretten meiner at bruken og definisjonen av omgrepet "teoretisk omkrets" i seg sjølv vil kunna innebera at måleregelen fører til eit anna resultat enn om berekning skulle skje basert på "prosjektert areal".

Lagmannsretten meiner at det hadde vore mogleg å utforma konkurransegrunnlaget på ein klarare måte når det gjaldt måling av mengder. Lagmannsretten viser til at det var på det reine at tilbydar skulle utføra arbeid både i hovudtunnelen og i nisjane. Konkurransegrunnlaget opererer med same måleregel for arbeid begge stader. Samstundes er måleregelen utforma slik at den aleine er basert på ei teoretisk berekning av areal i hovudtunnelen. Dette gjer at det ut frå ordlyden i måleregelen er vanskeleg å sjå korleis tilbydarane skal kunna prisa særskilt, og få betalt særskilt, for arbeid i nisjane.

Lagmannsretten viser til at det er lagt fram døme på andre entreprisekontraktar der det ved utforminga av måleregel i konkurransegrunnlag er sondra mellom arbeid i hovudtunnel og arbeid i nisjar. Lagmannsretten viser til dømes til konkurransegrunnlaget for

fellesprosjektet E6, Dovrebanen, parsell FP2 Brøhaug-Strandlykkja, der det knytt til prosess 34.242 er sagt at mengde skal målast som prosjektert areal etter teoretisk sprengingsprofil og at areal "som dekkes av nisjer og andre utvidelser, jfr. prosess 34.246, trekkes ifra". Ei liknande utforming av målereglane kunne Jernbaneverket ha basert seg på i den aktuelle saka om nytt dobbeltspor.

Lagmannsretten har kome til at anken frå Veidekke heller ikkje kan føra fram når det gjeld vederlag for vass-, frost- og brannsikring, slik at staten v/Jernbaneverket må frifinnast.

Lagmannsretten peiker at på konkurransegrunnlaget må tolkast på bakgrunn av at arbeidet i hovudtunnelen og arbeidet i nisjane er skilt ut som ulike prosessar, som skal prisast særskilt. Samstundes er det gjeve same måleregel for prosessane i nisjane og i hovudtunnelen, og denne måleregelen er knytt til ei reint teoretisk berekning av areal i hovudtunnelen. Ei reint språkleg tolking av måleregelen i kontrakten skulle då tilseia at mengder både i nisjane og mengder i hovudtunnelen blei målt opp basert på denne måleregelen for hovudtunnelen. Ein slik framgangsmåte er heilt unaturleg når det gjeld vederlag for arbeidet i nisjane. Framgangsmåten ville føra til at det for nisjane ikkje var nokon som helst samanheng mellom faktiske, utførte mengder og prinsipp for berekning av areal. Framgangsmåten ville også ha medført at det same, teoretiske arealet blei berekna to gonger – både for utmåling av vederlag for prosessane i hovudtunnelen og for vederlag for prosessar i nisjar. Det måtte vera openbart for alle tilbydarar at måleregelen ikkje var meint slik frå Jernbaneverket si side.

Lagmannsretten meiner at når det er openbart at ei reint språkleg tolking av ordlyden i måleregelen ikkje kan leggjast til grunn for nisjane, så får dette konsekvensar også for tolkinga av måleregelen knytt til arbeid i hovudtunnelen. Ei objektiv vurdering av kontrakten tilseier at det er klart at måleregelen frå Jernbaneverkets side var meint som ei rein presisering av korleis ein skulle gå fram for å berekna omfanget av areal der hovudløpet fullt ut følgde normalprofilen. Der det p.g.a. nisjar var avvik frå normalprofilen, meiner lagmannsretten at det ut frå ei objektiv vurdering av kontrakten var klart at det skulle skje eit frådrag i vederlaget for hovudtunnelen tilsvarande det arealet som p.g.a. nisje ikkje blei utført, og der arealet i sjølve nisjen i staden blei prisa basert på eigne einingsprisar, og berekna basert på kva som faktisk var utført.

For tilbydarane måtte det vera klart at det skulle vera ein samanheng mellom det arealet som blei utført under dei to ulike prosessane, og det arealet som blei målt opp under kvar prosess. Måleregelen var ikkje meint som eit avvik frå utgangspunktet om at mengder og vederlag skulle ha basis i det som faktisk blei utført. For tilbydarane måtte det vera klart at måleregelen var meint som ei klargjering for å unngå tolkingstvil knytt til nokre spesifikke, nærare skildra tilhøve i normalprofilen. Det blei såleis presisert at valt montasjelinje for PE-skum ikkje skulle vera avgjerande. Det blei også presisert kor langt ned omkrinsen skulle reknast, nemleg ned til 31 cm under formasjonsplan. All den tid det også gjekk klart

fram at nisjane skulle bli betalt etter særskilt einingspris under ein annan prosess, hadde tilbydarane ingen grunn til å oppfatta måleregelen slik at det for hovudtunnelen skulle bli oppmålt, og betalt for, store "tenkte" areal ved nisjane der det ikkje blei utført noko arbeid i hovudtunnelen.

Lagmannsretten legg ei viss vekt på at tilbydarane under LS-03 og LS-04 har lagt til grunn Jernbaneverkets syn på tolkinga av måleregelen, og meiner at dette truleg reflekterer at ei slik tolking også er i samsvar med gjengs oppfatning i bransjen. Lagmannsretten viser i denne samanhengen også til vitneforklaringa til byggjeleiar i Jernbaneverket, Nina Rognved.

Sakskostnader:

Lagmannsretten legg til grunn sitt resultat ved vurderinga av sakskostnader for begge instansar, jf. tvistelova § 20-9 andre ledd.

Ut frå det resultatet som lagmannsretten har kome til, har staten v/Jernbaneverket vunne saka fullt ut, og har krav på å bli tilkjent sakskostnader både for tingretten og lagmannsretten etter tvistelova § 20-2 andre ledd. Lagmannsretten har vurdert om det er grunnlag for å gjera unntak etter tvistelova § 20-2 tredje ledd, men meiner at det ikkje er tungtvegande grunnar som gjer dette rimeleg.

Staten v/Jernbaneverket la for tingretten fram kostnadsoppgåve på kr 112 000, som med unntak av kr 400 gjaldt salær. For lagmannsretten har staten v/Jernbaneverket lagt fram kostnadsoppgåve på kr 152 400 som fullt ut gjeld salær. I tillegg kjem rettsgebyr for avleia anke med kr 20 640. Veidekke har ikkje hatt merknader til nokon av kostnadsoppgåvene. Lagmannsretten meiner kostnadene har vore rimelege og nødvendige, og legg kostnadsoppgåvene til grunn. Staten v/Jernbaneverket blir etter dette tilkjent kr 285 040 i samla erstatning for sakskostnader for begge instansar.

Dommen er samrøystes.

DOMSSLUTNING

1. I hovudanken: Anken blir forkasta.
2. I den avleia anken: Staten ved Samferdsledepartementet blir frifunne.
3. I begge tilfelle: I sakskostnader for tingretten og lagmannsretten betaler Veidekke Entreprenør AS 285 040 – tohundreogåttifemtusenogførti – kroner til staten v/Jernbaneverket innan to – 2 – veker frå forkynning av dommen.

Halvard Leirvik Ellen Mo Magne Spilde

Riktig utskrift blir stadfesta: